چند جهانی شدن

محمد صادق پورابراهیم اهوازی

کد خبر: ۱۸۱۹۱۲

تاریخ: ۲۰ مرداد ۱۳۹۰ - ۱۴:۱۲

جهانی شدن، پدیده ای است که نظریه های گوناگونی پیرامون آن ارایه شده و در این نوشتار، برآنیم تا پس از معرفی اجمالی این نظریات و با گزینش یکی از آنها (نظریه فرهنگ پیتر برگر)، پیامدهای جهانی شدن را در ایران بررسی کنیم.

تعاریف جهانی شدن

آنچه در نگاه نخست به منابع تقریر یافته درباره جهانی شدن می توان فهمید، نبود تعریفی مشترک درباره جهانی شدن است؛ بنابراین، ما در این بخش، به اندازه وسع خویش، تعاریف گوناگونی از جهانی شدن ارایه می نماییم.

برخی مفهوم جهانی شدن را به مجموعه فرایندهای پیچیده ای اطلاق کرده اند که به موجب آن، دولت های ملی به نحو فزاینده ای به یکدیگر مرتبط و وابسته می شوند و همین ارتباط و وابستگی است که برای مفهوم حاکمیت ملی و دولت ملی مشکلاتی ایجاد می کند (کیت نش1387: 10).

«مالکوم واترز» جهانی شدن را فرایندی اجتماعی می داند که «در آن قید و بندهای جغرافیایی که بر روابط اجتماعی و فرهنگی سایه افکنده است، از بین می رود و مردم به طور فزاینده، از کاهش این قیدها و بندها آگاه می شوند».

«رابرتسون» جهانی شدن را «فشرده شدن جهان و تشدید آگاهی نسبت به جهان به عنوان یک کل» می داند.

دیوید هلد نیز جهانی شدن را «حرکتی به سوی نوعی مردم سالاری جهان شمول می نگرد که در عین حال، کثرت فرهنگی و اقتصادی نیز در بر خواهد داشت».

افرادی چون فریدمن نیز آن را «ادغام سرسختانه بازارها، دولت های ملی و فناوری ها به درجه ای که پیش از این هرگز دیده نشده» می دانند و بر این باورند که «جهانی شدن یعنی گسترش سرمایه داری بازار آزاد به بیشتر کشورها» (نیاکوئی1386: 2 و3).

تعاریف ارایه شده پیرامون جهانی شدن، از مناظر گوناگون اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و یا ترکیبی به مقوله جهانی شدن پرداخته اند، ولی آنچه مشخص است، این که جهانی شدن را می توان ناظر به تحولات جدیدی دانست که «در حوزه‏ های گوناگون زندگی بشر (اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و...) روی داده است. این اصطلاح به فرایندهایی اطلاق می‏ شود که جهان را فشرده و به شکل گرفتن فضای جهانی واحد کمک می‏ کند. بخشی از این فرایندها، اجتماعی است که در طی آن قید و بندهای جغرافیایی، که بر روابط اجتماعی و فرهنگی سایه افکنده است، از بین می‏ رود و انسان ها به‏ طور فزاینده از کاهش این قید و بندها آگاه می شوند.
بخشی دیگر از این فرایندها نیز به گسترش دامنه فعالیت و نفوذ سازمان های فراملی سیاسی و اقتصادی مربوط می‏ شود که حوزه اقتدار دولت ها را تضعیف می‏ کند» (درستی 1380).

از زاویه ای دیگر، برخی جهانی سازی (جهانی شدن) را یک پروژه، برخی دیگر آن را یک روند می دانند. بنا به احتمال نخست، جهانی شدن، امری ارادی و متأثر از سیاست های اقتصادی کشورهای غربی است، در حالی که بنا بر احتمال دوم، این امر پدیده ای غیر طراحی شده و نتیجه انقلاب اطلاعاتی است (حقیقت 1382: 452).

بنابراین، درباره ماهیت جهانی شدن، دو نگرش بدبینانه و خوش‏بینانه وجود دارد؛ در نگرش بدبینانه، جهانی شدن معادل با «جهانی‏ سازی» است که در صدد همگن‏ سازی جهانی از رهگذر تسلط فرهنگ و اقتصاد غرب به ویژه آمریکا بر سایر ملل است و در نگرش خوش‏ بینانه، «جهانی شدن»، فراگردی غیرارادی و در حال وقوع است که ناظر بر گسترش مراودات اجتماعی، امپراتوری جامعه مدنی، بالا بردن همکاری های بین‏المللی و منطقه ‏ای و گفت وگوی تمدن هاست (دهشیری1380). پس از بسط بسیار مختصر تعاریف جهانی شدن، در بخش بعدی، نظریه فرهنگ برگر را با مسائل ایران تطبیق می دهیم.

نظریه فرهنگ پیتر برگر و پیامدهای جهانی شدن در ایران

نظریه فرهنگ برگر را می توان با چشم پوشی به دو بخش تقسیم کرد؛ در بخش نخست، پیتر برگر، قایل به واکنش های گوناگونی در برابر جهانی شدن در کشورهای گوناگون است و بر نقش عوامل درونی کشور مذکور و بومی سازی پدیده جهانی شدن تأکید می کند.

در بخش دوم، وی تلاش می کند با ارایه یک منطق مشخص، روند و مکانیزم های جهانی شدن با محوریت غرب را تبیین نماید. ما برای رسیدن به مقصود خویش، بخش نخست نظریه برگر را سرلوحه کار خویش قرار داده و به معرفی اجمالی بخش دوم نظریه وی بسنده می کنیم.

پیتر برگر در بخش دوم نظریه فرهنگ خویش بر این باور است که «تبلور فرهنگ جهانی توسط عوامل نخبه و یا توده ای به اجرا درآمده است. عامل ارایه شده توسط نخبگان همان چیزی است که هانتینگتون آن را «فرهنگ داوس» می خواند که چیزی به جز یک فرهنگ بین المللی رایج میان رجال سیاسی و رهبران اقتصادی نیست. ماشین اساسی این فرهنگ، بازرگانی جهانی است که سبب راندن چرخ های جهانی شدن اقتصاد و فن آوری شده است که در این راستا، میلیون ها نفر تمایل دارند به همایش های بین المللی دعوت شده و روند جامعه پذیری انتظاری را بپیمایند» (برگر 1384: 28-7).

بخش دیگری از فرهنگ جهانی در نزد نخبگان در حال تبلور است که می توان آن را «فرهنگ کلوپ اساتید» خواند. «این بخش شامل شبکه های آکادمیک، بنیادها، NGOs است که آگاهانه در صدد ایجاد بازاری برای خود در اکناف جهان است و تولیداتش ایده ها و رفتارهایی را در بر می گیرد که توسط متفکرین غربی ابداع شده اند.

برخی از این ایده ها عبارتند از: حقوق بشر، حمایت از محیط زیست، و چند فرهنگی» (همان).

علاوه بر حرکت نخبگان که به «فرهنگ داوس» و «فرهنگ کلوپ اساتید» منجر شده، در سطح توده ای و عامه نیز فرهنگ جهانی در حال تبلور است. مواعظ انجیلی پروتستان، مهمترین جنبش توده ای است که به خدمت جهانی شدن درآمده است. این اخلاق پروتستانی در هر نقطه ای که رسوخ کرده، حالتی بومی به خود گرفته است. اما تحرک اجتماعی را در اقتصادهای بازار در حال توسعه گسترش داده و شرکت جستن در اقتصاد جهانی را تسهیل بخشیده است (همان).

همان گونه که دیده شد، بخش دوم نظریه برگر، در مورد چگونگی گسترش فرهنگ غربی در سطح جهانی است؛ اما در بخش نخست نظریه او، تصویر اصلی که از جهانی شدن ارایه شده، شامل چالش و واکنش است؛ چالش از پویایی فرهنگ جهانی ناشی شده که بیشتر آن غربی و آمریکایی است که بقیه دنیا را تحت الشعاع قرار داده است و واکنش جوامع متأثر نیز بیشتر میان دو گروه پذیرفتن و طرد کردن در نوسان بوده که حد میانه آن زندگی مسالمت آمیز و یا سنتزی از این دو طیف است (برگر1384: 28-7).

از نظر برگر، برای برخی جهانی شدن، نوید جامعه مدنی بین المللی را می دهد که شامل دمکراتیزه شدن و صلح جهانی است. برای گروهی نیز جهانی شدن، مفهومی به جز روبه رو شدن با تهدید برتری طلبی سیاسی و اقتصادی آمریکایی همراه با پیامدهای فرهنگی آن به همراه نمی آورد. در واقع، تهدیدات این چنانی و نویدهای آن چنانی، تهدیدی بیش نیستند و این مدعیات بازتابی از تصویر پیچیده جهانی شدن است که از تصورات ما شکل گرفته است (همان).

در این کتاب، ابعاد فرهنگی جهانی شدن بررسی می شود و مراد برگر نیز از فرهنگ، عقاید، نظام ارزش ها و شیوه زندگی افراد عادی در زندگی روزمره است. نکته اینجاست که همان گونه که افراد گوناگون به هنگام زمین لرزه واکنش های گوناگونی از خود نشان می دهند، این زمین لرزه فرهنگی (ایجاد فرهنگ جهانی و ورود آن به سایر کشورها) نیز باعث شده که برخی آن را کورکورانه بپذیرند و عده ای نیز آن را بکوبند. البته در مواردی نیز کشورها از شیوه طرد این فرهنگ جهانی به دلیل فعال بودنشان در اقتصاد جهانی استفاده نمی کنند؛ مانند مورد چین.
برخی از گروه ها نیز در مصاف با جهانی شدن به بومی گرایی روی می آورند (همان).

در بومی گرایی، هرچند فرهنگ جهانی پذیرفته شده، ولی تا حد بسیاری، رنگ و بوی محلی گرفته است. این موضوع اشاره به واژه «پیوند عالی» دارد که کوششی است در ادغام ویژگی های فرهنگ خارجی و بومی که به نسبت قوی و یا ضعیف بودن فرهنگ هر کشور، و خلاقیت مربوطه، می تواند کشور مورد نظر را در مقابله با چالش های فرهنگی جهانی شدن یاری  کند (همان).

بنابراین، با توجه به نظریه برگر، می توان آثار و پیامدهای جهانی شدن بر ایران را تحلیل نمود. به تعبیر برگر، همزمان با ایجاد زمین لرزه فرهنگی (ایجاد فرهنگ جهانی و ورود آن به ایران و دیگر کشورها)، در ایران نیز مانند برخی کشورها، برخی این فرهنگ جهانی را با توجه به خاستگاه غربی اش، به شدت نفی کرده و گروهی نیز به همان دلیل، آن را کورکورانه می پذیرند. در مقابل، برخی گروه ها با جدا کردن بعد اقتصادی جهانی شدن از ابعاد فرهنگی و سیاسی، از بعد اقتصادی آن بهره می جویند و برخی نیز قایل به ایجاد سنتز بوده و در پی نوعی بومی گرایی هستند.

در نگرش بدبینانه، جهانی شدن «به عنوان یک پدیده فرهنگی مطرح بوده که قصد تهاجم به فرهنگ بومی و مذهبی ایران را داشته و پیامد آن گسترش فرهنگ غرب است (شورچی 1386: 76).

برخی دیگر نیز با توجه به ذهنیت ایرانی و سابقه تاریخی موجود، تنها بر بعد اقتصادی جهانی شدن تأکید دارند. اگر بپذیریم که «جهانی شدن مثلثی است که از سه زاویه به هم مرتبط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی تشکیل شده است؛ نگاه این عده در ایران به غرب به واسطه عملکرد غربی ها در ایران، مبتنی بر اصل تفکیک پذیری بوده است.

به عبارت دیگر، برای تضمین دوری جستن از آسیب های سیاسی، سیاستمداران ایرانی کوشیده اند این مثلث را تجزیه و با هر زاویه آن مستقل برخورد کنند و روابط اقتصادی را از روابط فرهنگی و سیاسی آن جدا سازند» (سریع القلم1384: 23)؛ برای نمونه، تلاش ایران در پیوستن به سازمان تجارت جهانی در همین راستا قابل تحلیل است. شاید عامل اصلی چنین محدودیتی در برخورد و تعامل با جهانی شدن، تجربیات منفی تاریخی موجود در ذهن ایرانیان باشد که به دلیل نداشتن اعتماد به تعامل و رابطه با  غربی ها وجود دارد (شورچی 1386: 72 و 73).

برخی نیز در ایران به دنبال ایجاد نوعی بومی گرایی و به وجود آوردن یک سنتز هستند. همان گونه که برگر معتقد است و در بالا نیز اشاره شد، در بومی گرایی، هرچند فرهنگ جهانی پذیرفته شده، تا حد زیادی رنگ و بوی محلی گرفته است. این موضوع کوششی است در ادغام ویژگی های فرهنگ خارجی و بومی (ایرانی) که در این راستا، اگر ایران بتواند فرهنگ خود را غنی و قوی نگه دارد و خلاقیت خود را افزایش دهد و در عین حال از مواهب و فرصت های جهانی شدن به نحو احسن بهره ببرد، ممکن است بتواند در مقابله با چالش های فرهنگی جهانی شدن، در امان مانده و تهدیدها را به فرصت تبدیل کند.

از نظر برگر در این راستا می توان «از جنبش های فرهنگی جهانگیری نام برد که بیرون از دنیای غرب به وجود آمده اند». واژه «تجدد جایگزین» که توسط پیتر برگر وضع شده «اذعان دارد که احتمالا رسیدن به تجدد شامل چندین راه می شود. در واقع جهانی شدن جایگزین، هدفش ارایه تجدد جایگزین است. برای نمونه، جنبش های اسلامی در ترکیه و دیگر کشورهای اسلامی به خوبی جایگزین تجدد به شمار می رود.

در این راستا، به باور او، امروزه در سراسر دنیای اسلام، حتی در ایران، این بینش تجدد اسلامی جایگزین، جایی برای خود باز کرده است» (برگر1384: 28-7).

برای ایمن ماندن از «زمین لرزه فرهنگی جهانی شدن»، راهکار اطاعت کورکورانه پیامدهای مثبتی ندارد. این امر از یک سو باعث نابودی فرهنگ دینی و ملی می شود و از سوی دیگر، واکنش شدیدی از سوی گروه های سنتی به همراه خواهد داشت. در واقع، هر کجا جهانی شدن به صورت غربی آن در قالب تهاجم فرهنگی و با نگاهی «ایدئولوژیک» خواستار ورود به عرصه یک کشور (مبتنی بر وجود حامیان داخلی آن) بوده، افزایش رادیکالیسم را به عنوان آثار و پیامد به همراه داشته است. در حقیقت، هر جا ورود فرهنگ جهانی خشن تر و آشکارتر عمل کرده، مقاومت در برابر آن نیز سرسختانه تر بوده است.

البته مقاومت و نفی مطلق جهانی شدن، به ویژه نفی جهانی شدن فرهنگ نیز راه به جایی نخواهد برد. رد پدیده ای چون جهانی شدن، و با تقلیل گرایی به این مقوله نگریستن، پیامدی جز جا ماندن از قافله جهانی ندارد؛ بنابراین، ایران می تواند در معرفی فرهنگ دینی و ملی خود در این جهان «چهل تکه، با فرهنگی موزاییکی» تلاش کند و اگر دیر بجنبد، فرصت ها به سرعت از دست می روند. گویا با استناد به چهارچوب مورد نظر پیتر برگر که بر ایجاد سنتزی بین فرهنگ بومی و جهانی تأکید دارد، غلبه بر «زمین لرزه فرهنگی جهانی شدن» شدنی باشد و بتوان از این راه، آثار و پیامدهای منفی آن (نظیر بی هویتی، از بین رفتن فرهنگ بومی، و اسکیزوفرنی فرهنگی) را تا اندازه ای کاهش داد.

منابع:

1ـ برگر، پیتر، و هانتینگتون، ساموئل (1384)، چند جهانی شدن: گوناگونی فرهنگی در جهان کنونی، ترجمه علی کمالی و لادن کیانمهر، تهران: انتشارات روزنه، چاپ اول.
2 ـ حقیقت، سید صادق(1382)، «جهانی سازی و مسئولیت های فراملی» در جهانشمولی اسلام و جهانی سازی (مجموعه مقالات شانزدهمین کنفرانس بین المللی وحدت اسلامی)، تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
3 ـ درستی، احمد، «جهانی شدن و خاورمیانه عربی»، مجله مصباح، شماره 37، فروردین 1380.
4ـ دهشیری، محمدرضا، «ایران و جهانی شدن: تهدیدها و فرصت ها»، مجله مصباح، شماره 37، فروردین 1380.
5ـ سریع القلم، محمود (1384)، ایران و جهانی شدن: چالش ها و راه حل ها، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک، چاپ اول.
6 ـ شورچی، حافظ (1386)، جهانی شدن غرب و ایران، تبریز: نشر اختر، چاپ دوم.
7 ـ نش، کیت (1387)، جامعه شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست، قدرت، ترجمه محمد تقی دلفروز، تهران: انتشارات کویر، چاپ پنجم.
8 ـ نیاکوئی، امیر (1386)، جهانی شدن و توسعه با نگاهی به ایران (گذاری بر جهانی شدن و اقتصاد سیاسی ایران)، تهران: کتاب دانشجو، چاپ اول.