اهميت ناشناخته منيزيوم براي سلامت جامعه

کد خبر: ۱۵۴۹۵

تاریخ: ۲۳ مرداد ۱۳۸۷ - ۱۹:۱۶

با وجود نقش مهم و حياتي منيزيوم براي سلامتي انسان و تاثيرات فراوان اين ماده معدني در فعل و انفعالات متابوليسمي و گردش خون و قلب، از يک سوي جامعه در حد کافي نسبت به اين نقش و اهميت آگاه نيست و از سوي ديگر پزشکان نيز به اين موضوع به دلايل مختلف توجه خاصي ندارند.

در حالي که علوم پزشکي و تغذيه تاکنون کمبود منيزيوم را امري نادر تلقي مي‌کرد، اما برخي معاينات و مطالعات نشان مي‌دهند که فقر منيزيوم در بدن و يا حتي کمبود آن اغلب به درستي تشخيص داده نمي‌شود.

از ديدگاه کارشناسان اندازه گيري ميزان منيزيوم بدن در اکثر کشورها حتي کشورهاي غربي اغلب به دليل هزينه آن انجام نمي‌شود و بسياري از موارد فقر منيزيوم همچنان پنهان مي‌مانند.
از آنجا که کمبود منيزيوم نشانه‌هاي بسيار متنوعي دارد، پزشکان اغلب علل ديگري غير از کمبود منيزيوم براي ناراحتي‌هاي افراد تشخيص مي‌دهند.
اين در حالي است که پنهان ماندن کمبود منيزيوم، مي‌تواند باعث ناراحتي‌هاي زيادي از جمله ضعف راندمان و توانايي کار، دردسرهاي ميگرني، درد قلب، گرفتگي ماهيچه پا و انگشت شصت پا و ناحيه شکم شود.

منيزيوم همچنين ترمزي در برابر استرس محسوب مي‌شود که در جامعه مدرن امروز گسترش يافته است. از آنجا که سلول‌هاي بدن از طريق هورمون‌هاي استرس، منيزيوم بيشتري مصرف مي‌کنند، مقدار کافي اين ماده معدني به ويژه هنگام استرس مهم است.

امروزه متاسفانه عموم جامعه بندرت مي‌داند که با وجود تمام تنوع غذايي حتي در کشورهاي پيشرفته (در آلمان يک دهم جمعيت)، کمبود منيزيوم همچنان وجود دارد.
پزشکان نيز تا مدت زيادي اهميت واقعي منيزيوم را نمي‌دانستند اما امروز مشخص است که کمبود اين ماده معدني مي‌تواند باعث ناراحتي‌ها و بيماري‌هاي مختلفي شود.

مهمتر اينکه ورود مقدار کافي منيزيوم در بدن، براي سيستم قلب و گردش خون مفيد است و آن را محافظت مي‌کند اما کمبود اين ماده معدني، وضعيت قلب را به مخاطره مي‌اندازد و متاسفانه اين مهم بندرت مورد توجه قرار مي‌گيرد.

به خاطر افزايش و شدت بيماري‌هاي قلبي، ميزان کافي منيزيوم در بدن براي ماهيچه قلب و در نتيجه بهبود فعاليت و راندمان آن به ويژه مهم است. منيزيوم، قلب، ماهيچه‌ها و اعصاب را تقويت مي‌کند و جزو مهمترين مواد معدني براي بدن انسان است و به عنوان نمونه منيزيوم سولفات موسوم به «نمک تلخ» از مدت‌ها قبل به عنوان مسهل و کاهش گرفتگي در عضلات استفاده مي‌شود.

منيزيوم در آب، گياهان و حيوانات پيدا مي‌شود و بدن يک انسان 70 کيلوگرمي حدود 21 تا 28 گرم مينزيوم دارد. هر چند که مقدار اين ماده معدني در مقايسه با ديگر مواد غذايي در بدن اندک است اما منيزيوم در کنار پتاسيم بيشترين مواد معدني در سلول‌هاي بدن هستند. حدود 60 درصد از منيزيوم در اسکلت انسان ذخيره است و در صورت نياز مي‌تواند سريعا آزاد شده و مورد استفاده بدن قرار گيرد. منيزيوم براي رشد سالم استخوان‌ها و دندان‌ها نيز بسيار مهم است.
40 درصد از منيزيوم بدن در ماهيچه‌هاي قلب و اسکلت بدن هستند و صرفا حدود يک درصد از منيزيوم در کبد و مايعات بدن به عنوان نمونه خون پيدا مي‌شود. منيزيوم در فعاليت 300 آنزيم در بدن دخالت دارد و در متابوليسم کربوهيدرات ها، آلبومين‌ها و چربي‌ها و همچنين تقسيم سلولي نقش مهمي ايفا مي‌کند.

منيزيوم يک نقش کليدي در عملکرد سالم گردش خون و قلب دارد و در همکاري و هماهنگي سلول‌هاي عصبي و ماهيچه‌اي دخالت دارد و بدين ترتيب براي تمام سيستم عصبي مهم است و به عنوان نمونه تحريک و تهيج و برانگيختگي اعصاب و ماهيچه‌ها را محدود مي‌کند. از آنجا که منيزيوم در روده کوچک جذب مي‌شود، جذب آن از طريق کليسم بشدت بهبود مي‌يابد.

کمبود منيزيوم حتي مي‌تواند باعث بروز يا تشديد ناراحتي‌هاي مختلف عصبي، بروز ترس و وحشت و يا افسردگي شود. علت وسعت تاثير گذاري منيزيوم در بدن، دخالت اين ماده معدني در فعل و انفعالات متابوليسمي بسيار مختلف است. منيزيوم به جز پيشگيري از افزايش بيش از اندازه و حد فشار و بار بر روي ماهيچه قلب قادر است از ديگر بيماري‌ها و ناراحتي‌ها نيز جلوگيري کند.

منيزيوم مي‌تواند رگ‌هاي خوني را باز و فراخ کرده، قدرت جاري شدن خون را بهبود بخشيده و خون بيشتري به ارگان و بافت برساند و در نتيجه تاثير خوب و غيرمنتظره‌اي بر روي گرفتگي ماهيچه پا داشته و حتي ناراحتي گردش خون را کاهش دهد.

بدن يک بزرگسال روزانه 300 تا 400 ميلي گرم منيزيوم نياز دارد اما اين نياز در مواردي چون فشار و بارسنگين امور روزمره، استرس، دوران پس از پشت سر گذاشتن يک بيماري، حاملگي، شيردهي و حتي در دوره رشد افزايش مي‌يابد.
جامعه آلماني براي تغذيه، نياز روزانه به منيزيوم براي دختران جوان (15 تا 19 ساله) را تا 350 ميلي گرم و براي زنان ( از 25 سالگي) را 300 ميلي گرم تعيين کرده است. اين جامعه نياز روزانه به منيزيوم براي پسران جوان (15 تا 25 ساله) را تا 400 ميلي گرم و براي مردان ( از 25 سالگي) را 350 ميلي گرم تعيين کرده است.

حدودا 60 درصد از منيزيوم در بدن به استخوان‌ها و بقيه آن به بافت و ارگان‌هاي مختلف متصل هستند و صرفا حدود يک درصد از تمام منيزيوم بدن در خون حل شده است. بدين خاطر در صورتيکه پزشک کمبود منيزيوم در خون را تشخيص دهد، اين رقم بيانگر وضعيت واقعي ميزان اين عنصر معدني در بدن فرد نيست.

در صورت ورود و جذب کم منيزيوم به بدن، بدن نياز خود را از ذخيره هايش رفع مي‌کند. فاکتورهاي مختلفي مي‌توانند در جذب و يا تشديد دفع منيزيوم از بدن موثر واقع شوند و بدين ترتيب نياز بدن به اين ماده معدني را افزايش دهند. آزمايشات انجام شده بر روي 1000 بيمار نشان مي‌دهد که حداقل 45 درصد از آنها کمبود منيزيوم داشتند.

«کاترين راشکه» از جامعه پزشکي تغذيه و رژيم غذايي در باد آخن مي‌گويد، تغذيه‌اي که منيزيوم کافي نداشته باشد، ريسک و خطر ناراحتي‌هاي در ارتباط با نظم ضربان قلب را افزايش مي‌دهد.
نوار قلب و اندازه‌گيري غلظت منيزيوم خون 22 خانم که تغذيه‌اي با ميزان متفاوت منيزيوم دريافت کردند، پس از 21 ساعت نشان مي‌دهد که غلظت اين ماده معدني در خون و ادرار گروهي که تغذيه‌اي با منيزيوم ناکافي داشته‌اند در مقايسه با گروه ديگر بشدت و به طور چشم گيري کاهش يافته است.

همزمان نوار قلب گروهي که تغذيه‌اي داراي منيزيوم ناکافي داشتند، افزايش شديد و چشم گير ناراحتي‌هاي در ارتباط با تنظيم ضربان قلب را نشان داد.
بدين ترتيب کمبود منيزيوم، ريسک و خطر اينگونه ناراحتي‌ها را افزايش مي‌دهد و مطالعات مختلف نياز مبرم بدن به تامين کافي منيزيوم ثابت مي‌کند.
منيزيوم در انتقال تحريک اعصاب بر روي ماهيچه‌ها و همچنين انقباض ماهيچه‌اي يک نقش مهم ايفاء مي‌کند.

پس از يک سکته قلبي حاد، مصرف منيزيوم تزريقي مي‌تواند ريسک ناراحتي‌هاي بطني را کاهش دهد. بدين خاطر پزشکان بايد به وضعيت منيزيوم در بدن مبتلايان به نامنظم بودن ضربان قلب توجه کنند.

به ويژه در مواردي که بيماران، داروي ادرارآور (ديورتيک) و يا مسهل مصرف مي‌کنند و يا اينکه به دلايل ديگري از جمله اسهال، دردهاي مزمن کليه، دفع منيزيوم بدن آنها زيادتر شده است، خطر عدم تامين کافي بدن با منيزيوم وجود دارد.
از سوي ديگر جامعه بيوفاکتورها در آلمان هشدار مي‌دهد که کمبود منيزيوم مي‌تواند باعث تشديد آسيب‌هاي ناشي از بيماري قند نيز بشود.

مطالعات دانشگاه اشتوتگارت ـ هوهنهايم بر روي 5 هزار و 500 بيمار ديابت نشان مي‌دهد که از ميان اين تعداد، صرفا 11 درصد از مصرف کنندگان انسولين و 15 درصد از بيماراني که ضرورتي به مصرف انسولين نداشتند، ميزان کافي منيزيوم در بدن داشتند. اين در حاليست که اين کمبود مي‌تواند براي روند بيماري آنها، پيامدهاي شديدي همراه داشته باشد. بيماران ديابت مقدار زيادي از منيزيوم را از طريق کليه‌هاي خود دفع مي‌کنند.

در حالي که منيزيوم تاثير انسولين در بدن را نيز بهتر مي‌کند، کمبود اين ماده معدني نه تنها شرايط براي ديابت را تشديد مي‌کند، بلکه حتي آسيب‌هاي بعدي نگران کننده از جمله ناراحتي‌هاي متابوليسم در قلب و رگ‌هاي خوني را نيز تشديد مي‌کند.

پرفسور «هانس ـ جورج کلاسن» رئيس جامعه بيوفاکتورها و کارشناس منيزيوم از اشتوتگارت ـ هوهنهايم مي‌گويد، مطالعات گسترده نشان مي‌دهند که غلظت پايين منيزيوم در خون، ريسک و خطر براي بيماري‌هاي گردش خون و قلب را افزايش مي‌دهد.

طبق تازه ترين دانستي‌ها و اطلاعات، چنين به نظر مي‌رسد که کمبود منيزيوم روند و پروسه‌هاي عفونتي را نيز تشديد مي‌کند که اين امر مي‌تواند به ديواره و جدار رگ‌ها آسيب وارد کنند.
طبق گزارش نشريه تخصصي آمريکن ژرنال براي اپيدميولوژي از يک تحقيقات، منيزيوم کافي مي‌تواند ريسک سرطان روده را نيز کاهش دهد.

پژوهشگران در اين تحقيقات، عادات غذايي و وضعيت سلامتي بيش از 35 هزار خانم بين 55 تا 69 سال را به مدت 16 سال بررسي کردند. ريسک و خطر براي سرطان روده در خانم‌هاي با بيشترين ميزان مصرف منيزيوم ،27 درصد نسبت به آنهايي که منيزيوم کافي مصرف نکرده بودند، کاهش يافت.

پژوهشگران احتمال مي‌دهند که منيزيوم از رشد غيرکنترل شده سلول‌ها در بافت روده جلوگيري مي‌کند و مصرف روزانه 300 تا 400 ميلي گرم اين ماده براي کاهش ريسک سرطان روده را توصيه مي‌کنند.

گروه‌هايي که نياز ويژه‌اي به منيزيوم دارند
زنان باردار، مبتلايان به فشار خون بالا و ناراحتي‌هاي قلبي، افراد داراي کار بدني سنگين و ورزشکان و افراد مسن گروههايي هستند که نياز بيشتر و ويژه‌اي به منيزيوم دارند.
از آنجا که ميزان منيزيوم در دوران بارداري کاهش يافته و همزمان دفع آن افزايش مي‌يابد، بافت‌هاي نوزاد و مادر نياز بيشتري به منيزيوم پيدا مي‌کنند.

بدين خاطر توجه به ورود کافي منيزيوم به بدن در دوران بارداري و شيردهي، مي‌تواند مشکلات جانبي دوران بارداري و تولد نوزاد را کاهش داده و به عنوان نمونه وزن نوزاد هنگام تولد را افزايش دهد.
برخي از ناراحتي‌ها و دردهاي زنان در دوره حيض از جمله گرفتگي در ناحيه شکم را نيز مي‌توان با مصرف منيزيوم رفع کرد. جامعه آلماني براي تغذيه، ميزان نياز روزانه منيزيوم براي زنان باردار 300 ميلي گرم و مادران شيرده 390 ميلي گرم توصيه کرده است.

اهميت منيزيم براي ورزشکاران نيز بدين خاطر است که بدن هنگام تحرک و فعاليت‌هاي سنگين از طريق تعريق اين ماده معدني را از دست مي‌دهد (60 تا 145 ميلي گرم در هر ليتر) و بايد جايگزين شود، در غير اين صورت، ارزش سلامتي آفرين و فرحبخش ورزش نيز برعکس خواهد شد.

استرس و تشديد فشارهاي روزمره، بيماري قند (ديابت)، نشانگان (سندروم) متابوليسمي و تمام بيماري‌هاي روده‌اي ـ معده‌اي، ميگرن، رژيم‌هاي طولاني مدت لاغري و يا کم وزني، کمبود کليسم، مصرف داروهاي مشخصي چون قرص ضدبارداري، قرص ادرارآور، داروي تنظيم ضربان قلب، گرفتگي ماهيچه‌ها در ناحيه پا و انگشت شصت پا نيز نياز فرد به منيزيوم را افزايش مي‌دهد. از سوي ديگر در مبتلايان به بيماري‌هاي قلبي، فشار خون بالا، ناراحتي‌هاي گردش خون، آرتريوزکلروس، ضعف ماهيچه ها، ضعف قواي بدني و راندمان، عصبانيت و افسردگي نيز اغلب يک کمبود پنهاني منيزيوم مشاهده مي‌شود.

نشانه‌هاي يک فقر و يا کمبود منيزيوم در تمام بدن از سر تا پا ظاهر مي‌شوند و پيدايش دردسرهاي ميگرني، کاهش سعه صدر و مدارا در برابر استرس، کاهش توانايي کار و راندمان، افزايش احساس کوفتگي و خستگي، پرش در ناحيه دهان و ابروها از جمله نتايج اين فقر و کمبود در بدن هستند.

درد ناحيه قلب و سينه، نامنظمي در ضربان قلب، گرفتگي در ناحيه شکم و ماهيچه پا و انگشت شصت پا از ديگر پيامدهاي فقر و يا کمبود منيزيوم در بدن هستند. کمبود منيزيوم در کودکان، خود را به صورت درد شکم نشان مي‌دهد.
از سوي ديگر اين سوال مطرح است که آيا تغذيه روزانه قادر به رفع نياز منيزيوم بدن ما است؟ به طور کلي حدس زده مي‌شود که نياز روزانه منيزيوم در افراد سالم و مصرف کنندگان يک تغذيه معمولي و ترکيبي برطرف مي‌شود.

در صورت مصرف کافي منيزيوم که به طور ميانگين 300 تا 400 ميلي گرم است، بدن مي‌تواند کمبودهاي کوتاه مدت را نيز از طريق دسترسي به ذخاير منيزيوم موجود در اسکلت تامين کند.
از سوي ديگر دريافت و جذب منيزيوم از طريق غذا و خوراک مي‌تواند براي افراد متفاوت بوده و روزانه بين 150 تا 550 ميلي گرم باشد. بدين ترتيب مرز فقر منيزيوم را مي‌توان 200 ميلي گرم تعيين کرد اما سوال اين است که آيا مصرف منيزيوم عوارض جانبي دارد و آيا يک فرد مي‌تواند بيش از اندازه منيزيوم مصرف کرده باشد؟

مصرف روزانه تا 700 ميلي‌گرم منيزيوم براي پيشگيري و درمان مشکل آفرين نيست و اين مقدار براي کليه‌هاي سالم زياد نيست و مقدار مازاد آن دفع مي‌شود.
صرفا در موارد اندکي از جمله وجود ناراحتي‌هاي مزمن کليوي، مصرف بيش از اندازه منيزيوم مشکل آفرين خواهد بود و باعث اسهال مي‌شود اما اين وضعيت به محض کاهش مقدار مصرف منيزيوم مجددا از بين مي‌رود.

بعلاوه براي پيشگيري از سکته مغزي، دردهاي ماهيچه اي، عصبانيت و افسردگي مي‌تواند تجويز روزانه مقدار منيزيوم را 200 تا 400 ميلي گرم و احتمالا حتي تا 700 ميلي گرم افزايش داد. براي بهبود جذب منيزيوم در بدن، بهتر است که فرد مقدار تجويز شده را در دو تا سه وعده در طي روز مصرف کند.
تجويز منيزيوم بايست جزو نسخه و درمان مبتلايان به بيماري‌هاي قلبي باشد و در اين صورت اکثرا مي‌توان مصرف داروهاي ديگر در اين بيماران را کاهش داد.

منيزيوم در عين حال بايد تحت نظر پزشک و در مقدار کافي و زمان طولاني مصرف شود. منيزيوم با تغذيه سالم و معمولي به بدن وارد مي‌شود اما ربايندگان و سارقين منيزيوم در بدن از جمله اسهال و يا بيماري قند (ديابت) نيز به وجود اين ماده معدني در بدن لطمه وارد مي‌کنند.
حتي داروهاي مشخصي از جمله قرص ضد بارداري، قرص‌هاي ادرارآور (ديورتيک) و مسهل‌ها نيز مي‌توانند به ميزان منيزيوم در بدن آسيب برسانند.

مسأله جبران کمبود منيزيوم در بدن بسيار مهم است اما استفاده و مصرف اين ماده معدني به تنهايي، بدن را با برخي مشکلات روبه‌رو مي‌کند. سلول‌ها نمي‌توانند از منيزيوم اضافي وارد شده به بدن استفاده کنند و بخش بزرگي از آن مجددا دفع مي‌شود.

يکي از معروفترين متخصصان تغذيه پزشکي از دانشگاه «هوهن هايم» اخيرا در يک کنفرانس تخصصي تاکيد کرد که منيزيوم بهتر است همراه با يک «همتا» موسوم به «اسيد اوروتيک» مصرف شود تا از اين طريق استفاده سلول‌ها از منيزيوم بهبود يابد.
از سوي ديگر از آنجا که اسيد اوروتيک براي متابوليسم انرژي نيز بسيار مهم است، يک فاکتور حفاظتي نيز براي بدن به شمار مي‌رود.

منيزيوم به ويژه در مواد غذايي گياهي از جمله گردو، بادام، ارزن و دانه‌هاي خوراکي يافت مي‌شود. در هر 100 گرم مواد غذايي از جمله کاکائو 415، جوانه گندم 308، آرد سويا 235، برنج سبوس دار 201، چاي 184، بادام 170، بادام خاکي 150، فندق 150، لوبيا سفيد 133 ميلي گرم منيزيوم وجود دارد.

منيزيوم در بقولات (انواع لوبيا، عدس، لپه و ماش)، ماهي، پنير و ميوه‌هاي خشک و برخي از آب‌هاي معدني، سبزيجات و کاهو نيز وجود دارد. اما در نقاطي که استفاده کود پتاسيم به منيزيوم در زمين آسيب مي‌رساند، سيزيجات و ميوده‌ها صرفا مقدار کمي منيزيوم دارند. از طرف ديگر بخشي از منيزيوم موجود در مواد غذايي هنگام پختن در آب از بين مي‌رود.

ترجمه: مرتضي جواديان
منابع: جامعه آلماني پزشکي تغذيه و رژيم غذايي،
سايت آلماني سلامتي و نووامکس