پزشک خانواده؛ باید‌ها و نبایدها

محمد سیاح

کد خبر: ۱۴۸۶۵۸

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۳۸۹ - ۱۳:۰۲

مدت‌هاست که طرح پزشک خانواده در ایران مطرح شده اما مشکلاتی که برای اجرای این طرح وجود دارد هنوز برطرف نشده و بسیاری از مسئولان بهداشتی کشور در صدر آنها سازمان نظام پزشکی و وزارت بهداشت که به نظر می‌رسد باید هرچه زودتر آن‌ را اجرایی کنند به مشکل رسیده اند و این در حالی است که هر دوی این سازمان‌ها در تلاش برای بالا بردن سطح بهداشت خانواده دارند.

پزشکان خانواده دلسوز و کار بلد

محمد شریعتی، قائم مقام معاون بهداشتی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ضمن بیان این مطلب، گفت: پزشک خانواده داکیومنتی کامل از بیمار نزد خود دارد. یعنی باید داشته باشد تا طرح را درست اجرا کند. به عنوان مثال اگر پزشک خانواده ای یک بیمار هپاتیتی داشت، بر اساس پرونده سلامتی که از آن خانواده در اختیار دارد، همسر آن بیمار را هم ویزیت می‌کند. چرا که ممکن است هپاتیت به او برگردد.

وی افزود: یا پزشک خانواده بیماری که وبا دارد را از روی پرونده تشخیص می‌دهد در کدام منطقه جغرافیایی زندگی می‌کند و چند نفر دیگر با او زندگی می‌کنند و منبع آب مشترک اینها کجاست. لذا به کارشناس بهداشت محیط که در تیم اوست اطلاع می‌دهد فلان نقطه شهر یا روستا یک مورد وبا دیده شده و او باید بررسی کند. به این ترتیب جلوی یک اپیدمی وبا که می‌تواند مشکلی برای یک شهرستان ایجاد کند در آینده گرفته می‌شود. این‌ها رویا نیست، چون پزشک خانواده پزشک فرد، خانواده و جامعه است. پزشک خانواده جامعیت دارد.

شریعتی ادامه داد: به عبارت دیگر پزشک خانواده آدمی است که نه تنها کارش درست است، بلکه ابزار کارش هم درست است. چیزی که به شدت دارد وقت ما را می‌گیرد، همین راه اندازی پرونده الکترونیک سلامت برای یکایک افراد جامعه است. کاری که سال‌های سال قرار بود انجام شود ولی نشده است و در شرایط فعلی دارد شکل می‌گیرد.

رئیس مرکز توسعه شبکه و ارتقای سلامت گفت: هم اکنون در مدلی که داریم توسعه می‌دهیم می‌گوییم پزشک خانواده موظف است عوامل خطرزای یک فرد، یک خانواده و یک جامعه را بررسی و ارزیابی کرده و یا کاهش داده و یا حداقل آن‌ها را مدیریت کند.

وی افزود: مثلا" برای یک سرماخوردگی ساده وقتی نزد پزشک معمولی بروید یک نسخه می‌دهد و تمام. اما اگر نزد پزشک خانواده بروید او در سوابق شما نگاه می‌کند و می‌بیند شما هر ساله در فلان فصل مشکل آبریزش داشته اید، یا چشم شما سرخ می‌شده و به جای سرماخوردگی به این تشخیص درست می‌رسد که این حساسیت فصلی است. چرا؟ چون پرونده الکترونیک سلامت بیمار در پیش روی اوست.

به گفته شریعتی پزشک خانواده در این پرونده حتی شغل مریض را هم می‌بیند. وضعیت اقتصادی و اجتماعی اش را هم بر اساس پرونده می‌بیند و مثلا می‌داند وضع مالی مریض خوب هست یا نه؟ اگر وضع مالی بیمار خوب نبود طبیعی است که داروی گرانقیمت برای او تجویز نمی‌کند. چون می‌داند نمی خرد و نمی‌خورد و خوب هم نمی شود. لذا تصمیم می‌گیرد نوع دارو را به گونه ای انتخاب کند که بخرد و بخورد و درمان شود. یا مثلا" به او نمی گوید برای رفع کم خونی اش جگر یا گوشت یا کباب بخورد. بلکه یک قرص آهن برای او تجویز می‌کند. یعنی پزشک خانواده علاوه بر این که طبیب است و طبابت می‌کند، عضو آگاه، دلسوز و کاربلد هر خانواده هم هست.

نگاه متفاوت

دکتر علیرضا زالی، معاون نظارت و برنامه ‌ریزی سازمان نظام پزشکی تاکید دارد که نگاه وزارت بهداشت با وزارت رفاه در بحث اعتبارات طرح پزشک خانواده متفاوت است و در برخی حوزه‌های اجرایی این تفاوت  کاملا به‌صورت آشکار بروز و ظهور داشته است. این در حالی است که وزارت بهداشت قرار است در طرحی نمادین، اجرای برنامه پزشک شهری در شهرهای زیر ۵۰ هزار در سه استان کشور را با حضور وزیر رفاه افتتاح کند.

زالی با اشاره به برخی چالش‌ها و مسائل پس از اجرای فاز اول عملیاتی طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع در سه استان کشور، اظهارداشت: با پایان یافتن فاز اول عملیات آزمایشی اجرای این طرح در سه استان کشور و نیز با توجه به آغاز قریب ‌الوقوع اجرای آن در شهرهای با جمعیت کمتر از ۵۰ هزار نفر، گزارش‌هایی از این استان‌ها درباره چالش‌ها و نکات مهم و حائز اهمیت اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع به‌دست رسیده که از جمله مهم‌ترین آن‌ها حجم اعتبارات طرح، طراحی مناسب الگوهای نظام ارجاع، مشارکت بخش خصوصی در تمامی سطوح سیاستگذاری و اجرای طرح، توجه بیشتر به سلامت محوری بسته‌های ارائه شده در طرح، ایجاد انگیزه و مزایا در شاغلان طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع بوده است.

از سوی دیگر، دکتر محمد شریعتی معتقد است که پزشک خانواده آدمی است که نه تنها کارش درست است، بلکه ابزار کارش هم درست است. در صورتی که معاون نظارت و برنامه‌ریزی سازمان نظام پزشکی ایران معتقد است با توجه به اینکه در شهرهای بزرگ بستر ارائه خدمات بهداشتی و درمانی به کفایت و بضاعت بخش روستایی کشور نیست ضمن لزوم بازمهندسی سیستم ارائه خدمات بهداشتی و درمانی در کلانشهر‌ها باید از ظرفیت‌های مورد بخش غیردولتی که در این خصوص برخلاف روستا‌ها از توان و پتانسیل بالایی برخوردار است، بهتر از قبل استفاده شود.

زالی با انتقاد از نحوه تعامل و همکاری وزارت بهداشت با سازمان نظام پزشکی در نحوه اجرای برنامه پزشک خانواده، عنوان می‌دارد به رغم اینکه نزدیک به ۸۵ درصد خدمات بخش سرپایی و ۸۲ درصد از خدمات دارویی در شهرهای بزرگ توسط بخش غیردولتی ارائه می‌شود متاسفانه گزارش‌های اولیه از ۳ استان پایلوت اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع حاکی از این است که بخش غیردولتی در سطوح مختلف سیاستگذاری و اجرا به اندازه کافی مورد توجه و مشارکت قرار نگرفته است.

ایجاد انگیزه‌های لازم برای اعضای گروه سلامت و شاغلان طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع از طریق در نظر گرفتن حقوق و مزایای کافی، تسهیلات لازم جهت ارتقای عمودی و افقی و افزایش امنیت شغلی می‌تواند در کنار فرهنگ سازی مناسب در بین مردم برای تطابق با این طرح، می‌تواند در افزایش بازدهی اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع موثر باشد.

طرح اشکالاتی دارد

دکتر سید شهاب الدین صدر، رئیس کل سازمان نظام پزشکی ایران نیز با انتقاد از نحوه اجرای برنامه پزشک خانواده در کشور عنوان داشت که آنچه در حال حاضر اجرا می‌شود‌‌ همان برنامه شبکه بهداشت و درمان است که وزارت بهداشت آن را ترمیم کرده است.

صدر با اعلام اینکه تا کنون ۵۹ پیشنهاد از سراسر کشور برای اصلاح برنامه پزشک خانواده به دست ما رسیده است، گفت: برنامه پزشک خانواده طرح بسیار مهمی است که اشکالاتی دارد و ما تا کنون مکاتباتی با وزارت بهداشت داشته‌ایم و درخواست کرده‌ایم که نقاط ضعف برنامه دیده شود. هدف ما فقط اجرای مطلوب‌تر برنامه است و معتقدیم این امر تنها با همفکری و تعامل جامعه پزشکی و وزارت بهداشت امکان پذیر است.

پزشک خانواده بر سلامت‌نگری استوار است

دکتر حسن هویدا، معاون امور رفاهی و اجتماعی سازمان نظام پزشکی ایران با اشاره به روند تدوین و پایه گذاری طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع در کشور افزود: با مطالعاتی که درباره نظام سلامت کشورهای پیشرفته صورت گرفت، نظام پزشک خانواده و ارجاع که آثار و ثمرات آن در کشورهای پیشرفته ملموس و تقریبا در تمام آن کشور‌ها به اجرا درآمده است، با تغییراتی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی کشور انتخاب گردید و الزام پیاده کردن این طرح در برنامه توسعه سوم مورد تایید و تصویب نمایندگان مجلس قرار گرفت اما متاسفانه بعد از گذشت بیش از ۱۰ سال از تصویب آن تاکنون اجرایی نشده است.

هویدا معتقد است که شبکه بهداشتی درمانی فعلی رویکردی بیمارمحور دارد در حالی که اساس و محور نظام پزشک خانواده و ارجاع بر سلامت نگری استواراست و از سوی دیگر سطح دوم ارائه خدمات که ارجاع اولیه به این سطح باید داده شود و نظرات و اقدامات این سطح به سطح اول یعنی پزشک خانواده گزارش شود (Feed Back) تعریف نشده و در حال حاضر وجود ندارد. همچنین منابع این طرح عظیم که مهم‌ترین آثارش جلوگیری از اتلاف اوقات طلایی درمان و جلوگیری از بروز عوارض بیماری و سرگردانی بیماران و همچنین پیشگیری از هرز رفتن سرمایه، چه سرمایه بیماران و چه منابع مالی بخش سلامت و ارائه خدمات برمحور عدالت باشد، وجود ندارد.

تعامل با رسانه‌ها

این در حالی است که دکتر رمضان محسن‌پور، معاون وزیر بهداشت در امور مجلس اجرای برنامه پزشک خانواده و نظام ارجاع را از برنامه‌ها و اولویت‌های اساسی وزارت بهداشت اعلام کرد و گفت: اجرای طرح پزشک خانواده و بردن آموزش سلامت در اقصی نقاط کشور شاید بدون تعامل مناسب با رسانه‌ها امکانپذیر نباشد.

به نظر می‌رسد در حال حاضر در این زمینه تعامل مناسبی با رسانه‌ها و دستگاه‌ها و وزارتخانه‌های تاثیرگذار در امر سلامت برقرار شده است.

اما دکتر بهروز عباسی، دبیر انجمن پزشکان عمومی ایران، با اشاره به اهمیت توجیه و تبیین طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع برای متخصصان رشته‌های مختلف علوم پزشکی گفت: در حال حاضر عموم پزشکان متخصص نگرانند که با اجرای طرح پزشک خانواده و نظام ارجاع تعداد بیماران و مراجعان آن‌ها کاهش یافته و بر میزان درآمدشان تاثیر منفی داشته باشد که همین موضوع به نوعی عدم مقبولیت و همراهی پزشکان متخصص را با اجرای این طرح به دنبال داشته است.

در واقع چنین می‌توان استنباط کرد که  بحث‌های کار‌شناسی سازمان نظام پزشکی و وزارت بهداشت وارد فاز جدیدی از چالش‌ها شده است. زیرا قشر کثیری از جامعه پزشکی کشور معتقدند این برنامه با روشی که هم اکنون برای اجرای آن تعریف شده است، نه تنها موفق نخواهد بود بلکه باعث اختلال در پیشگیری و درمان بیماری‌ها خواهد شد.

چالش سازمان نظام پزشکی با وزارت بهداشت از آنجا نشأت می‌گیرد که مسئولان این وزارتخانه توجه چندانی  به انتقادات اعضای نظام پزشکی ندارند و تنها بر اجرای این برنامه اصرار می‌ورزند. این در حالی است که انتقادهای زیادی به نحوه اجرای این برنامه وارد است.

روزنامه آرمان