پدیده خواب در مادر و نوزاد

گزارش علمی «تابناک»

کد خبر: ۱۴۲۸۰۲

تاریخ: ۲۷ دی ۱۳۸۹ - ۱۱:۰۷

دکتر سید ناصر عمادی* ـ روزها و شب های بارداری، یعنی انتظار 9 ماهه و همه تغییرات جسمی و روحی که در این مدت با آن اضطراب ها و نگرانی ها که بر مادر منتظر وارد می شود، همه و همه برای دیدار با انسان پاک، شفاف و افریده ای از خلقت خداوندی به نام نوزاد است؛ نوزاد، نورسیده، طفل، شیرخوار و کودک همه الفاظ، کلام، تعبیر و تعریف از انسان کوچک و دوست داشتنی است که همه انسان ها در اندیشه محبت به او هستند.

و اما مادر، تنها موجودی است که ترازو و وزنه عشق و علاقه او به طفل و نوزادش با هیچ انسانی قابل قیاس نیست. مادر به همه معادلات زندگی فرزندش می اندیشد.

ممکن است، شما مادر گاهی با نوزادانی که مشکل جسمی یا روحی داشته اند روبه رو شده باشید که این خود موجب حزن و اندوه شما بوده است و همواره با این پرسش در وجود و ذهن خود همراهید که پایان مسافر شما چه خواهد بود؟

به همین منظور، امروزه وقتی از مادری سوال می شود که آرزوی پسر دارید یا دختر، پاسخ می شنویم از خدا فرزند سالم می خواهم.

اما آنگاه که گوش های مادر به گریه نوزاد و چشمانش به سالمت و تندرستی نوزاد آگاه و آشنا می شود. اشک شوق و لبخند رضایت یکجا بر وجودش نقش می بندد و با تمام وجود، زبان حمد و سپاس و شکر به درگاه ایزد منان می گشاید.
و این نقطه و کلامی از کتاب بزرگ ایثار و فداکاری مادرانی است که چگونه از همه وجود خود برای فرزند دلبندشان هدیه و ایثار می کنند.

روزها و شب های آغازین نورسیده سرشار از دقت، تمرکز، توجه و حفاظت از نوزاد است. بارها و بارها جزء جزء بدن نوزاد را می نگرد و با دستان خود همه وجودش را لحظه به لحظه لمس می کند و با چشمان خود همه حرکات بدن او را زیر نظر دارد و با گوش های خود به صدای نفس او جان دل می سپارد و باز هم این کافی نیست . و در سخاوت خود با نوازش عزیز خود با او به سخن می نشیند، گویا او همه چیز اوست. گویا او رفیق چند ده ساله اوست.

اکنون اگر کسی به این مادر نظاره کند، گویا از همه دنیا و همه کس چشم پوشیده و همه امید های او در نوزادش خلاصه می شود.
این انس و الفت و محبت تا آنجا پیش می رود که گاهی آغاز مشکلات و معضلاتی برای مادر، نوزاد و خانواده می شود که بنظر می رسد در برابر آن عشق بی انتها باید مادران را به نکات مهم منفی آن ملتفت و اگاه نمود.

در تحقیقات انجام شده، بیش از بیست درصد مادران به ویژه مادرانی که صاحب نخستین فرزند می شوند در بخش روابط خانوادگی و اجتماعی دچار مشکل می شوند.

و در تحقیقات دیگر، بیش از 30 درصد مادران پس از تولد نوزاد با مشکل اساسی به نام بد خوابی یا بی خوابی روبه رو هستند که اثرات منفی ان هم به لحاظ جسمی و هم روحی علاوه بر مادر، دیگر افراد خانواده و حتی نوزاد را با مشکل اساسی روبه رو می کند.

بنا بر این نظر، به اهمیت خواب خوب و مناسب بخصوص برای مادرانی که نخستین بار صاحب نوزاد می شوند. برای حفظ جنبه های مثبت روابط خانوادگی و اجتماعی و مهمتر از همه حفظ سلامت مادر و نوزاد، نکاتی را مطرح می نماییم.

امید است، مادران به دقت به این نکات دقت کرده و بر اجرا ان همت نمایند که سلامتی فرزندشان در گرو سلامتی آنان است.

مادر:

مطمئنا با خستگي‌هايي كه از نگهداري نوزادتان نصيب شما مي‌شود، ممكن است نسبت به گذشته، نیازی بيشتري به خواب داشته باشيد. با خواندن مطلب زير، ياد مي‌گيريد كه چطور اين كمبود خواب را جبران كنيد:

آيا آن شب‌هاي خوب پیش از بچه‌دارشدنتان را به خاطر مي‌آوريد كه از همان آغاز شب چشمانتان را مي‌بستيد و تا طلوع آفتاب فردا، حتي يك لحظه هم بيدار نمي‌شديد؟

بله! حالا آن شب‌ها يك روياست.

بنا بر تحقيقات يك مركز علمي درباره خواب 76% از والدين داراي مشكلاتي در خواب هستند، به‌ ویژه اگر آنها داراي يك نوزاد باشند، اين مشكلات بيشتر هم مي‌شود.

روشن است كه كمبود خواب به‌ دليل ورود يك بچه به دنياي شما، تقريبا مي‌تواند به بيماري بي‌خوابي تبديل شود و يا مشكلات ديگري مثل خميازه كشيدن، اضطراب، بی حوصلگی و عصبانیت را در هر مكاني به دنبال داشته باشد. خبر خوب ما به شما اين است كه راهكارهايي وجود دارد كه به شما كمك مي‌كند تا اين كمبود خواب را برطرف كنيد و به آسايش مورد نيازتان برسيد.

همه ما اغلب اوقات گمان مي‌كنيم كه خوابيدن تنها به يك صورت امكان‌پذير است: در يك موقعيت ثابت، غيرقابل تغيير و همانند يك بي‌هوشي كامل و گاهی فکر می کنیم که حتما همه چیز باید در آرامش کامل و بدون هیچ سر و صدایی باشد.

اما واقعيت اين است كه دو نوع خواب متفاوت وجود دارد: حركت سريع چشمان كه به عنوان مرحله خواب ديدن شناخته شده است و چشمان بي‌حركت كه از چهار مرحله تشكيل شده است:

مرحله نخست موقعيت چرت زدن است؛ يعني زماني كه بدن شما شروع به آرام شدن مي‌كند و نسبت به محيط اطراف خود نيمه هشيار مي‌شود.

در مرحله دوم، بدن و چشم بي‌حركت است و مغز به كندي، امواجي را مي‌فرستد. اين مرحله خواب عميق ناميده مي‌شود.

مرحله سوم و چهارم نفس كشيدن منظم است و شما نسبت به آنچه پیرامونتان اتفاق مي‌افتد، هيچ‌گونه واكنشي نشان نمي‌دهيد. اين موارد، مراحل يك خواب خوب و سالم است.

پس از اين چهار مرحله كه نود دقيقه طول مي‌كشد، بدن حركت مي‌كند و وارد مرحله خواب ديدن مي‌شود كه بيشتر خواب‌ها در اين دوره اتفاق مي‌افتند. در اين حالت چشمان شما به سرعت حركت مي‌كند؛ مثل زماني كه فليم مي‌بينيد و مغز نيز با سرعت امواجي را انتقال مي‌دهد.

دوره كامل اين چهار مرحله و مرحله خواب ديدن، در هر خواب كامل شبانه، چهار تا شش مرتبه رخ می دهد. در آغاز مرحله خواب ديدن نزدیک ده دقيقه طول مي‌كشد و بعد طول خواب افزايش مي‌يابد كه در واقع خواب عميق شما درسه قسمت اول خواب شبانه است، در حالي كه مرحله خواب ديدن درنزديكي‌هاي صبح خواهد بود.

اهميت خوابيدن

خواب چند پاره روي تداوم خستگي در بدن شما تأثير مستقيم مي‌گذارد و همچنين، فكر كردن و انجام دادن كارهايتان را تحت تأثير قرار مي‌دهد. در اين نوع كمبود خواب، شما خواب عميق كمتري را تجربه مي‌كنيد و كمتر نيز به مرحله خواب ديدن مي‌رسيد.

بايد به اين نكته توجه كنيد كه خواب‌ها بيشترين منبع تغذيه تفكر در روز بعد را فراهم مي‌كنند. در واقع روشن است كه روياها (خواب ديدن) نقش مهمي را در توانايي فكر كردن، بازي مي‌كنند.

در طول زمان خواب ديدن مغز، خاطره‌ها و اتفاقات در روز را طبقه‌بندي مي‌كند. فقدان خواب مي‌تواند باعث زايل شدن حافظه شود؛ نتيجه اين است كه براي انجام وظايف معمولي هم بايستي بيشتر فكر كنيد و اين مسأله كار كردن را مشكل‌تر مي‌كند و باعث پريشاني ذهن شما مي‌شود؛ مثلا ممكن است بارها از خودتان بپرسيد:

كهنه بچه را عوض كرده‌ام؟ براي مادران جوان، اين بي‌خوابي‌هاي شبانه رنج فعاليت‌هاي روزانه را دوچندان خواهد كرد. اين گيجي مي‌تواند از حساب كتاب‌هاي دفترچه‌هاي بانكي گرفته تا صبوري براي كار كردن و كنار آمدن با بچه‌اي نق نقو باشد.

اما گاهی این بی خوابی به مشکلاتی دیگر همانند اختلالات هورمونی (افسردگی، اضطراب، ضعف و ناتوانی، سردردهای مداوم و مقاوم، دردهای مبهم بدنی و عضلانی، ریزش مو، کاهش حجم شیر دهی و ...) ادامه می یابد.

الگوهاي خوابيدن نوزادان

الگوي خواب نوزاد تازه متولد شده شما به هيچ عنوان شبيه خوابيدن شما نيست. نخست این که در سه ماه نخست زندگي‌اش، خواب او شامل درصد بالايي از مرحله خواب ديدن است (حركت سريع چشم)! نوزاد شما 50 تا 80 درصد از زمان خوابيدن را در اين مرحله است، در حالي كه شما 20 درصد از زمان خوابيدنتان در اين مرحله هستيد.

دوم آن که تقريبا يك دوره خواب كامل نوزاد‌تان پنجاه دقيقه است كه اين دوره براي شما نود دقيقه طول مي‌كشد.

همه اين توضيحات به اين معني است كه نوزاد تازه متولد شده شما به آساني بيدار خواهد شد. خوابيدن‌هاي كوتاه مدت او بيشتر از سه تا چهار ساعت نيست و به دليل همين الگوهاي نامنظم ساعت‌هاي خواب، اين خواب سبك او ادامه مي‌يابد.

البته، اگر نوزادتان بيدار شد كه مسلما شما هم بيدار مي‌شويد، به اين معني است كه شما براي تغذيه و آرام كردن او صدا زده شده‌ايد.

اين نمونه بي‌خوابي براي والديني است كه نوزاد تازه متولد شده دارند؛ يعني جايي كه در هشت ساعت خواب، دو يا سه مرتبه به مدت بيست دقيقه از خواب بيدار مي‌شوند.

اين نوع خوابيدن، خسته كننده تر از خوابيدن به مدت فقط پنج ساعت است، چرا كه تكه تكه شدن خواب سبب مي‌شود كه خواب عميق به طور قابل توجي كاهش يابد. دليلش اين است كه هرگاه بيدار مي شويد و دوباره به خواب مي‌رويد، مجبوريد كه دوره خوابيدن را از ابتدا شروع كنيد؛ يعني نخست وارد مراحل خواب سبك شويد و سپس به خواب عميق فرو رويد و نتيجه اين تكرارها خستگي شماست.

اطلاعات مفيد براي خوابيدن

با همه اين تفاسير، راه‌هايي وجود دارد كه شما بتوانيد به سهميه خوابتان برسيد و لذت و خوشي خوابيدن را احساس كنيد.

جبران خواب از دست رفته:

يك خواب كوتاه در هر ساعتي از روز مي‌تواند جبران خواب از دست رفته شما در يك دوره بي‌خوابي باشد. وقتي مدت طولاني در بي‌خوابي به سر برده‌ايد، سرانجام چشم‌ها سنگين مي‌شود و مغز مي‌خواهد خواب عميق را تجربه كند.

در اين حالت شما نسبت به خوابي نرمال، زمان بيشتري را در خواب عميق و در دوره خواب ديدن بسر مي‌بريد. دو تا سه ساعت بيشتر خوابيدن در آخر هفته‌ها هم مي‌تواند مفيد باشد.

اما اجازه ندهيد كه اين بيشتر خوابيدن از حد بگذرد. بيش از اندازه خوابيدن خود مي‌تواند شروع سيكل كاملا جدي بي‌خوابي شود، چرا كه ديگر براي خواب شبانه خسته نخواهيد بود.

خوابيدن كوتاه مدت در روز

اين توصيه مخصوص زناني است كه به تازگي مادر شده‌اند؛ شما نبايستي تلاش كنيد در مدت خواب كوتاه نوزادتان كارهاي زيادي انجام دهيد.
باور كنيد بيست تا سي دقيقه خوابيدن در روز، شما را سرحال تر خواهد كرد، پس شما هم مي‌توانيد در طول خواب روزانه نوزادتان كمي بخوابيد.

بنا بر تحقيقات انجام شده، نه تنها كساني كه به تازگي مادر شده اند، بلكه بيشتر مردم مي‌توانند از چرت بعدازظهر سود ببرند، اما نبايد پس از ساعت 2 يا 3 بعدازظهر به بعد بخوابيد، چرا كه ممكن است مانع خوابيدن شما در شب شود و همچنین بهتر است مدت خواب شما در عصر طولانی نباشد (کمتر از یک ساعت).

اگر نوزادتان تنظيم خواب روزانه اش به هم خورده است از پيشنهاد دوستان و بستگان براي نگهداري اش بهره ببريد و او را براي يك ساعت هم كه شده به آنها بسپاريد و استراحت كنيد.

تنظيم عادت غذا خوردن نوزادان در نيمه‌هاي شب

در معمولي ترين حالت، يكي از والدين، نيمي از روز را در بيرون از خانه مشغول به كار است و ديگري نيمي از روز را در خانه با كار كردن مي‌گذراند. براي نوزاد اما فرقي نمي‌كند؛ او نيمه‌هاي شب هر دو نفر را از خواب بيدار مي‌كند.

اين مسأله مي‌تواند به بي خوابي منجر شود، درحالي كه اين كار مي تواند به صورت نوبتي باشد. به اين صورت كه به صورت هفتگي، پدر يا مادر همه كار غذا دادن نيمه شب نوزاد را انجام دهد تا ديگري خواب خوبي در شب داشته باشد، به جاي اينكه هر دو بيدار شوند و خوابشان تكه تكه شود.

كم كردن نظارت‌ها:

نوزادان تازه متولد شده خواب رونده‌هاي فعالي هستند؛ بنابراين، اگر نوزاد شما در شب ناله مي‌كند و فرياد مي‌كشد، به اين معني نيست كه سريع تر از آنچه مي‌توانيد از تخت خود بپريد، بلكه بايد تلاش كنيد كه روند خواب او را به اين سمت تغيير دهيد كه در شب بخوابد.

در شش ماه اوليه زندگي، بیشتر بچه‌ها خواهند توانست هفت تا هشت ساعت را در طول شب بخوابند. براي تشويق فرزندتان به اين كه در تخت خودش بخوابد، در ميانه شب در حالی كه هنوز بيدار است، او را در تختش بگذاريد. از شير گرفتن او از جمله تدابيري است كه براي آرام كردنش براي خوابيدن استفاده مي‌كنيد (مثل بغل كردن و به آرامي تكان دادنش) او ياد خواهد گرفت كه حتي در بيداري هم نبايد ديگر به اين چيزها دل ببند.

ديگر مشكلات خوابيدن:

در بسياري از مادران هورمون‌ها هم مي‌توانند سبب بي خوابي‌هاي شبانه شوند. پس از تخمك گذاري، سطح پروژسترون شروع به بالا رفتن و سپس پايين آمدن مي‌كند.

در اين زمان، سطح هورمون خيلي سريع پايين مي‌افتد و احتمالا بيشتر شما مشكلات خواب را از اين جهت داريد. شما نياز به زمان طولاني داريد كه به خواب عميق فرو برويد، در واقع كيفيت خواب شما پايين آمده است، و پس از مرحله تخمك گذاري در شروع قاعدگي تان، احساس سستي و بيحالي بيشتري مي‌كنيد.

در هر حال، براي جبران بي خوابي شبانه مي‌توانيد به توصيه‌هاي زير عمل كنيد:

* تمرين زمان بندي غذا خوردن

از خوردن وعده غذايي سنگين پیش از خواب پرهيز كنيد، وظايف و كارهايي كه پر‌استرس هستند را در شب انجام ندهيد، دو يا سه ساعت قبل از خواب ورزش نكنيد (البته اين كار در اول روز، بسيار مفيد است)، از خوردن كافئين در زمان خواب پرهيز كنيد و فراموش نكنيد كه يك ليوان شير گرم، كمك خوبي براي به خواب رفتن است.

* شرايط خوبي فراهم كردن
اتاق خواب شما بايد ساكت و تاريك باشد و دماي آن هم بايد به صورتي باشد كه شما را به خوابيدن تشويق كند. براي پنجره اتاقتان ازسايبان يا هر چيزي كه باعث مي‌شود نور كمتري وارد شود استفاده كنيد؛ حتي ساعت‌هاي شبرنگ دار را ازخودتان دور كنيد.

* يك عادت خوابيدن براي خود ايجاد كنيد

كارهايي را انتخاب كنيد و آنها را پیش ازخواب انجام دهيد؛ كارهايي مثل كتاب خواندن يا حمام كردن! اينها به مغز شما سيگنال‌هايي مي‌فرستند مبني بر اينكه وقت خواب است. سعي كنيد هر روز، ساعت خوابيدن و بيدار شدن مشخصي داشته باشيد.

در جستجوي كمك‌هاي حرفه‌اي باشيد
با دكترتان درباره همه مشكلاتي كه در خوابيدن داريد صحبت كنيد. بعضي از مشكلات و مسائل، مثل بيماري بي خوابي ممكن است علامت يك بيماري فيزيكي يا احساسي باشد. در اين صورت شما مي‌توانيد به اين بيماري نهفته خود پي ببريد.

اگر به دليل اينكه داراي يك نوزاد تازه متولد شده هستيد، آنقدر خسته مي‌شويد كه خيلي از فعاليت‌هايتان را درست انجام نمي‌دهيد، نگران نباشيد و فراموش نكنيد كه اين شب‌هاي خسته كننده، سرانجام تمام خواهند شد و شما خيلي زود دوباره به همه آن فعاليت هاي بي پايان خواهيد رسید.

اکنون از خواب خود و نوزاد دانستیم و این درس و آموزشی است از زندگی سالم که چگونه برای سلامتی خود تلاش کنیم و باید بدانیم که دانستن و آموزش آغاز هر موفقیت و کامیابی است.

امید که شب ها را با اندیشه آغاز روزهای شکوفا و پویا به پایان رسانیم.

*دکتر سید ناصر عمادی، متخصص پوست