زنجیر تایم یا تسمه تایم؟ نبرد پنهان دو قطعه‌ای که سرنوشت موتور را تعیین می‌کنند

وقتی صحبت از دوام، هزینه نگهداری و حتی عمر یک موتور به میان می‌آید، بسیاری نگاهشان به حجم موتور، قدرت یا تعداد سیلندر‌ها می‌رود؛ اما حقیقت این است که گاهی سرنوشت یک پیشرانه را قطعه‌ای تعیین می‌کند که کمتر کسی آن را می‌بیند. تسمه تایم و زنجیر تایم، دو راهکار متفاوت برای انجام یک وظیفه حیاتی هستند؛ هماهنگ نگه داشتن میل‌لنگ و میل‌سوپاپ. تفاوت این دو تنها در جنس و ظاهر خلاصه نمی‌شود، بلکه روی هزینه‌های مالکیت، استهلاک، میزان صدای موتور و حتی تصمیم شرکت‌های خودروسازی برای طراحی پیشرانه‌ها تأثیر مستقیم دارد.

کد خبر: ۱۳۸۱۹۴۷

تاریخ: ۰۸ تير ۱۴۰۵ - ۰۲:۰۰

به گزارش تابناک؛ بدنه خودرو، رنگ، امکانات رفاهی و حتی قدرت موتور، نخستین چیز‌هایی هستند که هنگام خرید خودرو توجه مشتری را جلب می‌کنند؛ اما در دل هر پیشرانه، قطعه‌ای وجود دارد که اگر تنها چند دندانه جابه‌جا شود، می‌تواند میلیون‌ها تومان خسارت به مالک تحمیل کند. تسمه تایم و زنجیر تایم دقیقاً همین نقش را بر عهده دارند؛ قطعاتی که شاید دیده نشوند، اما قلب هماهنگی موتور محسوب می‌شوند.

برای درک تفاوت این دو، ابتدا باید بدانیم اصلاً سیستم تایمینگ موتور چه کاری انجام می‌دهد. در یک موتور چهارزمانه، حرکت پیستون‌ها و باز و بسته شدن سوپاپ‌ها باید با دقتی در حد چند هزارم ثانیه هماهنگ باشد. میل‌لنگ نیروی حاصل از احتراق را دریافت می‌کند و میل‌سوپاپ وظیفه باز و بسته کردن سوپاپ‌های هوا و دود را بر عهده دارد. اگر این دو محور حتی اندکی از هماهنگی خارج شوند، زمان‌بندی احتراق به هم می‌ریزد و در بسیاری از موتور‌های امروزی، برخورد پیستون با سوپاپ‌ها اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

در سال‌های ابتدایی صنعت خودرو، تقریباً تمام موتور‌ها از زنجیر تایم استفاده می‌کردند. دلیل آن هم ساده بود؛ فلز دوام بالایی داشت و فناوری تولید تسمه‌های مقاوم هنوز توسعه پیدا نکرده بود. اما با پیشرفت صنعت پلیمر، تسمه‌های تایم تقویت‌شده با الیاف فایبرگلاس و کولار وارد بازار شدند و بسیاری از خودروسازان به سمت این فناوری رفتند.

تسمه تایم از لاستیک مخصوص مقاوم در برابر حرارت ساخته می‌شود و روی سطح داخلی آن دندانه‌هایی قرار دارد که با پولی‌های میل‌لنگ و میل‌سوپاپ درگیر می‌شوند. این قطعه برخلاف ظاهر ساده‌اش، باید فشار‌های بسیار زیادی را تحمل کند. در هر دقیقه، هزاران بار کشیده و آزاد می‌شود و همزمان در معرض تغییرات شدید دمایی قرار دارد.

بزرگ‌ترین مزیت تسمه تایم، بی‌صدا بودن آن است. موتور‌هایی که از تسمه استفاده می‌کنند معمولاً نرم‌تر کار می‌کنند و صدای مکانیکی کمتری تولید می‌کنند. از طرف دیگر، وزن کمتر تسمه باعث کاهش اصطکاک داخلی موتور می‌شود و اندکی نیز در مصرف سوخت مؤثر است. هزینه تولید این سیستم نیز پایین‌تر است و به همین دلیل بسیاری از خودرو‌های اقتصادی طی دو دهه گذشته از تسمه تایم استفاده کرده‌اند.

اما همین مزایا، یک نقطه ضعف بزرگ را هم به همراه دارد. تسمه تایم یک قطعه مصرفی است. برخلاف بسیاری از قطعات داخلی موتور، عمر مشخصی دارد و باید در بازه‌های تعیین‌شده توسط سازنده تعویض شود. بسته به نوع خودرو، این عدد معمولاً بین ۶۰ تا ۱۲۰ هزار کیلومتر یا هر چهار تا شش سال است. حتی اگر خودرو کار نکرده باشد، لاستیک به مرور زمان خشک می‌شود، ترک می‌خورد و استحکام اولیه خود را از دست می‌دهد.

همین موضوع باعث شده بسیاری از مالکان خودرو، مخصوصاً در ایران، بزرگ‌ترین اشتباه ممکن را مرتکب شوند؛ تعویض نکردن تسمه تایم در زمان مقرر. تصور رایج این است که اگر خودرو سالم کار می‌کند، نیازی به هزینه کردن نیست. اما تسمه تایم معمولاً بدون هشدار قبلی پاره می‌شود و نتیجه آن، در بسیاری از موتور‌های تداخلی یا Interference Engine، برخورد مستقیم سوپاپ‌ها با پیستون است.

در چنین شرایطی معمولاً چندین سوپاپ خم می‌شوند، گاهی تاج پیستون آسیب می‌بیند، میل‌سوپاپ تحت فشار قرار می‌گیرد و حتی ممکن است سرسیلندر نیز دچار خسارت شود. هزینه تعمیر چنین خرابی‌هایی گاهی چندین برابر هزینه تعویض به‌موقع تسمه تایم خواهد بود.

در مقابل، زنجیر تایم داستان متفاوتی دارد. این سیستم شباهت زیادی به زنجیر دوچرخه یا موتورسیکلت دارد، البته با طراحی بسیار دقیق‌تر و آلیاژ‌های مقاوم‌تر. زنجیر داخل موتور و درون روغن کار می‌کند و دائماً توسط روغن موتور روانکاری می‌شود. همین ویژگی باعث می‌شود عمر بسیار بیشتری نسبت به تسمه داشته باشد.

در بسیاری از خودرو‌های امروزی، زنجیر تایم تا پایان عمر مفید موتور نیازی به تعویض ندارد. البته این جمله به معنای خراب نشدن آن نیست. زنجیر نیز به مرور زمان کشیده می‌شود، سایش پیدا می‌کند و ممکن است نیاز به تعویض داشته باشد، اما معمولاً این اتفاق در کیلومتر‌های بسیار بالا رخ می‌دهد.

نکته مهم اینجاست که برخلاف تسمه تایم، زنجیر معمولاً قبل از خرابی کامل هشدار می‌دهد. صدای تق‌تق در قسمت جلوی موتور، روشن شدن چراغ چک به دلیل به‌هم خوردن تایمینگ و خطا‌های سنسور میل‌سوپاپ یا میل‌لنگ، از نشانه‌های رایج فرسودگی زنجیر یا خرابی سفت‌کن آن هستند.

البته زنجیر تایم نیز بدون ایراد نیست. وزن بیشتر، اصطکاک بالاتر و صدای مکانیکی بیشتر از جمله نقاط ضعف آن محسوب می‌شود. علاوه بر این، تعمیرات سیستم زنجیر بسیار پیچیده‌تر است. اگر روزی نیاز به تعویض زنجیر، ریل‌ها یا سفت‌کن هیدرولیکی باشد، معمولاً بخش بزرگی از موتور باید باز شود و هزینه تعمیر به مراتب بیشتر از تعویض تسمه خواهد بود.

یکی دیگر از تفاوت‌های مهم، وابستگی زنجیر به کیفیت روغن موتور است. چون این سیستم دائماً در روغن کار می‌کند، استفاده از روغن بی‌کیفیت یا تعویض دیرهنگام روغن، مستقیماً عمر زنجیر و سفت‌کن هیدرولیکی را کاهش می‌دهد. در واقع، بسیاری از خرابی‌های زنجیر تایم نه به دلیل ضعف خود زنجیر، بلکه به علت نگهداری نامناسب موتور رخ می‌دهد.

طی سال‌های اخیر، روند جالبی در صنعت خودرو شکل گرفته است. خودروسازانی که زمانی به استفاده از تسمه تایم روی آورده بودند، دوباره به سمت زنجیر بازگشته‌اند. دلیل این تغییر، افزایش توقع مشتریان از دوام خودرو و کاهش هزینه‌های نگهداری است. امروزه بسیاری از موتور‌های مدرن شرکت‌های اروپایی، ژاپنی و کره‌ای از زنجیر تایم استفاده می‌کنند.

البته هنوز هم تسمه تایم از میدان خارج نشده است. فناوری تسمه‌های جدید پیشرفت زیادی کرده و برخی شرکت‌ها از تسمه‌های موسوم به Wet Belt یا تسمه غوطه‌ور در روغن استفاده می‌کنند. این طراحی با هدف کاهش اصطکاک و افزایش عمر تسمه انجام شده است، هرچند در برخی موتور‌های جدید، مشکلاتی مانند تجزیه تدریجی تسمه در روغن و گرفتگی مسیر روغن نیز گزارش شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد هیچ فناوری کاملاً بدون نقص نیست.

در بازار ایران نیز نمونه‌های متنوعی از هر دو سیستم وجود دارد. بسیاری از خودرو‌های خانواده پژو، سمند، دنا، رانا و تیبا از تسمه تایم استفاده می‌کنند و مالک باید برنامه منظمی برای تعویض آن داشته باشد. در مقابل، موتور‌های جدیدتر برخی محصولات وارداتی و تعدادی از خودرو‌های مونتاژی از زنجیر تایم بهره می‌برند که هزینه نگهداری دوره‌ای کمتری دارند، اما در صورت خرابی، تعمیرات آنها گران‌تر خواهد بود.

یکی از باور‌های اشتباه میان برخی رانندگان این است که زنجیر تایم هیچ‌وقت خراب نمی‌شود. این تصور کاملاً نادرست است. زنجیر نیز قطعه‌ای مکانیکی است و مانند هر قطعه دیگری عمر مشخصی دارد. تفاوت در این است که عمر آن معمولاً بسیار بیشتر از تسمه بوده و خرابی آن تدریجی‌تر اتفاق می‌افتد.

از سوی دیگر، تصور اینکه تسمه تایم همیشه گزینه ضعیف‌تری است نیز اشتباه است. اگر مالک خودرو سرویس‌های دوره‌ای را دقیق انجام دهد و تسمه را به موقع تعویض کند، این سیستم می‌تواند سال‌ها بدون کوچک‌ترین مشکل کار کند. بسیاری از موتور‌های مشهور جهان با وجود استفاده از تسمه تایم، صد‌ها هزار کیلومتر عمر مفید داشته‌اند.

در نهایت نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه خودرو‌ها پیچید. اگر هدف، کاهش صدا، کاهش هزینه تولید و تعمیرات ساده‌تر باشد، تسمه تایم انتخاب منطقی‌تری است. اما اگر دوام بالا، عمر طولانی و کاهش نیاز به سرویس‌های دوره‌ای در اولویت باشد، زنجیر تایم برتری محسوسی دارد.

آنچه بیش از نوع سیستم اهمیت دارد، نحوه نگهداری خودرو است. موتوری که روغن آن به موقع تعویض شود، قطعات مصرفی آن در زمان مناسب جایگزین شوند و سرویس‌های دوره‌ای به تعویق نیفتد، فارغ از اینکه از تسمه استفاده کند یا زنجیر، سال‌ها بدون دردسر کار خواهد کرد. در مقابل، بی‌توجهی به نگهداری، حتی پیشرفته‌ترین پیشرانه‌های جهان را نیز به تعمیرگاهی پرهزینه تبدیل می‌کند.

در دنیای خودرو، همیشه این حقیقت پابرجاست که خرابی‌های بزرگ، معمولاً از قطعات کوچک آغاز می‌شوند؛ قطعاتی که شاید کمتر دیده شوند، اما دقیقاً همان‌هایی هستند که حیات موتور به آنها وابسته است.