وقتی نام‌ها گم می‌شوند

چرا به مصر می‌گویند Egypte ؟

اگر یک مصری امروز بشنود که جهانیان کشورش را «ایجیپت» می‌نامند، احتمالاً لبخندی تلخ بر لب می‌آورد. برای او، این سرزمین همیشه «مِصر» بوده است؛ کلمه‌ای که در قرآن هم آمده، در شعر عربی هم، و در دل هر کودک مصری از همان روز‌های اول مدرسه. اما جهانیان، قرن‌هاست این کشور را با نامی صدا می‌زنند که نه از عربی آمده، نه از مصری باستان، بلکه از یک معبد بود، در پایتختی قدیمی، که یونانیان قدیم آن را شنیدند...

کد خبر: ۱۳۸۱۶۳۰

تاریخ: ۰۶ تير ۱۴۰۵ - ۰۸:۱۱

به گزارش تابناک، این پدیده، که زبان‌شناسان آن را «اگزونیم» (Exonym) می‌نامند — یعنی نامی که بیگانگان برای یک سرزمین به کار می‌برند — یکی از جذاب‌ترین فصل‌های تاریخ زبان است. نشان می‌دهد که نام‌ها در سفر از فرهنگی به فرهنگ دیگر، در دهان مردمان، در بازار‌ها و کشتی‌ها و سفارتخانه‌ها، چه دگردیسی‌های شگفتی می‌یابند.

مصر؛ داستانی از یک معبد تا یک کشور

ابتدا خود مصریان چه می‌گفتند؟

مصریان باستان کشورشان را «کِمِت» (Kemet) می‌نامیدند. این کلمه به معنای «سرزمین سیاه» بود — نه سیاهی شب یا نیستی، بلکه سیاهی خاک حاصلخیز کناره‌های نیل، که در برابر «دِشرِت» (Deshret) یا «سرزمین سرخ» بیابان تعریف می‌شد. برای آنها این تقابل رنگ، مرز میان زندگی و مرگ بود.

بعدها، با گسترش اسلام و عربی‌شدن منطقه، نام «مِصر» رواج یافت. این نام ریشه‌ای سامی دارد و در عبری «مِصرَیِم» (Mitzrayim) خوانده می‌شود — پسر دوم حام در روایات توراتی که گفته می‌شود نیاکان مصریان بوده. اما «مصر» در عربی معنای دیگری هم دارد: مرکز، شهر بزرگ، جایی که آباد است. گویی این نام در خودش، هم تاریخ را حمل می‌کند و هم جغرافیا را.

یونانیان چه شنیدند؟

وقتی یونانیان باستان با مصر آشنا شدند، با شهر ممفیس (یا «مِن‌نِفِر» به مصری) مواجه شدند؛ پایتختی که در آن بزرگ‌ترین معبد به خدای «پتاح» اختصاص داشت. نام این معبد در مصری باستان «حُوت-کا-پتاح» (Hwt-Ka-Ptah) بود: «خانه‌ی روح پتاح».

یونانیان این نام را شنیدند و طبق آواشناسی خودشان، بازسازی‌اش کردند. «حوت» در دهان یونانی به «Ai» تبدیل شد، «کا» ماند، «پتاح» شد «pyptos» — و مجموعه‌اش شد «Αἴγυπτος» (آیگیپتوس). اما آنچه نام یک معبد بود، کم‌کم نام کل سرزمین شد. این همان اتفاقی است که در تاریخ زبان بار‌ها تکرار می‌شود: بیگانگان از دری وارد می‌شوند، نام آن در را می‌شنوند، و آن نام می‌شود نام خانه.

از یونانی، این نام وارد لاتین شد به صورت «Aegyptus»، و از لاتین — از راه فرانسه میانه «Egypte» — به انگلیسی رسید و شد «Egypt». حرف G نرم شد، پسوند افتاد، و از معبدی در ممفیس، یک اسم جغرافیایی جهانی ساخته شد.

مسیر تبدیل، به اختصار:

حُوت-کا-پتاح ← آیگیپتوس (یونانی) ← Aegyptus (لاتین) ← Egypte (فرانسه میانه) ← Egypt (انگلیسی)

دیگرانی با همین سرنوشت

یونان — از Hellas تا Greece

خودِ یونانیان کشورشان را «هِلاس» (Ελλάς) می‌نامند و خودشان را «هِلِن‌ها» (Hellenes). اما رومیان قدیم در غرب یونان با قبیله‌ای کوچک به نام «گرائی» (Graeci) مواجه شدند — احتمالاً قبیله‌ای محلی در اپیروس — و نام آن قبیله را به تمام سرزمین تعمیم دادند. «Graecia» شد و در انگلیسی شد «Greece». امروز یونانیان در داخل کشورشان هرگز این نام را به کار نمی‌برند، اما جهان بیرون هنوز از همان تماس اول رومی استفاده می‌کند.

آلمان — یک نام، پنجاه ترجمه

شاید هیچ کشوری به اندازه آلمان، اگزونیم‌های متفاوت نداشته باشد. آلمانی‌ها خودشان را «دویچ» می‌نامند و کشورشان را «دویچلاند» (Deutschland) — «سرزمین مردم». اما هر همسایه با قبیله یا سرزمینی از آلمان آشنا شده که نام متفاوتی داشته:

Germany (انگلیسی): از «Germania» لاتین، نامی که ژولیوس سزار برای این سرزمین به کار برد.

Allemagne (فرانسه): از قبیله «آلمان‌ها» که در مرز غربی آلمان امروزی ساکن بودند.

Niemcy (لهستانی): از ریشه‌ای اسلاوی به معنی «گنگ» یا «کسی که زبانش را نمی‌فهمیم» — همان ریشه‌ای که کلمه «نِمِچه» فارسی هم از آن می‌آید.

در اینجا جالب است که فارسی هم اگزونیم خودش را دارد:

«آلمان» از «آلِمانیا»، و «نمچه» از اسلاوی — دو اسم از دو راه برای یک سرزمین.

شوروی — وقتی نام یک نهاد، نام یک کشور شد

اتحاد جماهیر شوروی در زبان روسی «Советский Союз» (سُوِتسکی سویوز) نام داشت. «سُوِت» (Sovet) به معنای «شورا» یا «مجلس مشورتی» است — ریشه‌ای اسلاوی که با «advice» انگلیسی و «وِت» هلندی هم‌خانواده است. «سُوِتسکی» یعنی «منسوب به شورا».

در انگلیسی، «Sovet» برای سهولت تلفظ یک «i» گرفت و شد «Soviet». این i اضافه به دلیل ساختار آواشناسی انگلیسی بود؛ زبانی که در پایان هجا‌های خاص، صدا‌های کمکی می‌افزاید.

پس «شوروی» واقعاً یعنی «شورایی» — و وقتی انگلیسی‌زبانان گفتند «Soviet Union»، عملاً گفتند «اتحاد شورایی» — که ترجمه درستی بود، فقط با تلفظی که اندکی از اصل فاصله داشت.

جالب‌تر اینکه خودِ فارسی «شوروی» را از یک مسیر دیگر گرفت: احتمالاً از عربی‌سازی «سُوِت» به صورت «شوری» که بعد‌ها «شوروی» شد — یعنی فارسی هم نه دقیقاً مثل روسی و نه دقیقاً مثل انگلیسی، راه سومی رفت.

ژاپن — داستانی که از دهان مارکوپولو شروع شد

ژاپنی‌ها کشورشان را «نیهون» یا «نیپون» می‌گویند: «سرزمین خاستگاه خورشید». اما چطور این اسم در انگلیسی شد «Japan»؟

در چینی میانه، «نیپون» با لهجه‌های خاصی «Cipangu» یا «Jipangu» تلفظ می‌شد. مارکوپولو این نام را از زبان چینی‌ها شنید و در سفرنامه‌اش نوشت. از چینی به مالایی رفت، از مالایی به پرتغالی رسید، و از پرتغالی وارد انگلیسی شد. هر بار که نام از دهانی به دهان دیگر رفت، کمی تغییر کرد — تا اینکه از «نیپون» اصیل، «Japan» ساخته شد که حتی یک صدای مشترک با اصل ندارد.

چین — از سلسله قین تا China

چینی‌ها کشورشان را «ژونگگوو» (中国) می‌نامند: «سلطنت میانه» یا «امپراتوری مرکزی». اما «China» از کجا آمد؟ از سلسله «قین» (Qin)، که در قرن سوم پیش از میلاد، برای اولین بار چین را یکپارچه کرد. این نام از راه فارسی و سانسکریت («چینا») به یونانی رفت و از یونانی به لاتین و اروپایی. یعنی «China» یادگار یک سلسله‌ای است که کمتر از پانزده سال دوام آورد —، اما نامش دوهزار سال ماند.

یونان و ترکیه: یکی Yunanistan

ترکیه به یونان «یونانستان» می‌گوید — از «یونیا» (Ionia)، منطقه‌ای در غرب آناتولی که قدیمی‌ترین تماس‌های ترکان و اعراب با یونانیان از آنجا بود. این اگزونیم در فارسی هم باقی مانده: «یونان» همان «یونیا» است —، اما برای فارسی‌زبانان، همین شکل آشنا احساس می‌شود که اصل باشد.

قاعده‌ای پشت این آشوب

نگاه به این نام‌ها نشان می‌دهد که اگزونیم‌ها معمولاً از یکی از این راه‌ها می‌آیند:

۱. تماس اول: خارجیان اغلب نام اولین محلی را که با آن برخورد کردند، به کل سرزمین تعمیم دادند (مثل Greece از قبیله Graeci، یا Egypt از معبد ممفیس).

۲. فیلتر واسط: نام‌ها اغلب از راه یک زبان واسط آمده‌اند — یونانی، لاتین، پرتغالی یا عربی — و در هر واسط شکل دیگری گرفته‌اند.

۳. سازگاری آوایی: هر زبانی صدا‌هایی دارد که برایش دشوار است. «حوت» در یونانی نمی‌نشست؛ «نیپون» در پرتغالی عجیب بود. پس زبان‌ها صدا‌ها را با قالب خودشان سازگار کردند.

۴. سیاست و قدرت: گاهی نام‌ها با قدرت سیاسی تغییر می‌کنند. ایران در ۱۳۱۴ رسماً از غرب خواست به جای «پرشیا»، «ایران» را به کار ببرد — و دنیا پذیرفت.

نام‌ها روایت‌اند، نه برچسب

دفعه بعد که «Egypt» می‌خوانید، پشتش ببینید: معبد پتاح در ممفیس، کشتی‌های بازرگان یونانی که در بندر وارد می‌شدند، زبان‌شناسانی که سال‌ها روی این ریشه‌ها کار کردند. «Germany» هم نام یک امپراتوری نیست — یادگار نگاه ژولیوس سزار به آن سوی راین است. «Japan» سفر دهان‌به‌دهانِ نام از شرق دور تا دریانوردان پرتغالی است.

در این میان، «مصر» یکی از نادر کشور‌هایی است که نامش در زبان خودش — در عربی و قرآن و شعر — زنده مانده، اما در بیرون از این حوزه فرهنگی، زیر نامی کاملاً متفاوت پنهان شده. مثل کسی که در خانه‌اش یک نام دارد، و همسایه‌هایش سال‌هاست نام دیگری برایش گذاشته‌اند — و او خودش را تغییر نداده؛ دنیای بیرون تغییر کرده.

شاید جذابیت اگزونیم‌ها هم دقیقاً در همین باشد: آنها نه تاریخ یک کشور که تاریخ ارتباط میان فرهنگ‌هاست. هر نام، یک تماس را روایت می‌کند — تماسی که گاه از سر دوستی بود، گاه تجارت، گاه فتح، و گاه فقط یک غلط‌فهمی ساده که قرن‌ها ماند.