تابناک گزارش می دهد؛

جنگ جدید در راه است/ باطری‌ها را شارژ کنید!

در دهه‌های گذشته هر کشوری که به منابع نفت و گاز دسترسی داشت، مزیت استراتژیک محسوب می‌شد، اما اکنون اتفاق متفاوتی در حال رخ دادن است پس لازم است باطری‌ها را شارژ کنید.

کد خبر: ۱۳۸۰۳۶۲

تاریخ: ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۰:۰۳

تا چند سال پیش هر گاه حرفی از «بحران انرژی» زده می‌شد، ذهن‌ها به سمت نفت می‌رفت؛ به سمت چاه‌های نفت، خطوط لوله، اوپک، تحریم‌ها یا شوک‌های قیمتی اما نشانه‌های سال‌های اخیر و به‌ویژه تحولات سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان می‌دهد مرکز ثقل رقابت انرژی جهان در حال جابه‌جایی است.

به گزارش سرویس انرژی تابناک، نبرد اصلی دیگر بر سر اینکه چه کسی نفت بیشتری تولید می‌کند نیست، بلکه بر سر این است که چه کشوری برق پایدارتر، شبکه قوی‌تر و توان مدیریت مصرف بیشتری دارد. به بیان دیگر، جهان وارد مرحله‌ای شده که در آن «امنیت برق» به اندازه «امنیت نفت» اهمیت پیدا کرده؛ شاید حتی بیشتر. این تغییر، فقط یک تحول فناورانه نیست؛ بلکه بازتعریف کامل مفهوم قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیکی در قرن بیست‌ویکم است.

نفت مهم، اما کافی نیست!

در دهه‌های گذشته هر کشوری که به منابع نفت و گاز دسترسی داشت، مزیت استراتژیک محسوب می‌شد. اما اکنون اتفاق متفاوتی در حال رخ دادن است.  امروز کشور‌ها ممکن است سوخت داشته باشند، اما برق نداشته باشند.  نمونه‌های آن فراوان است: افزایش خاموشی‌های دوره‌ای در برخی اقتصادها، محدودیت اتصال پروژه‌های صنعتی به شبکه، توقف سرمایه‌گذاری به دلیل کمبود ظرفیت انتقال برق و حتی رقابت میان صنایع برای دریافت انشعاب.

در ظاهر جهان انرژی بیشتری تولید می‌کند؛ اما مسئله اصلی این است که آن انرژی چگونه و از چه مسیری به مصرف‌کننده می‌رسد. در واقع، گلوگاه از «تولید» به «انتقال و توزیع» منتقل شده است. سه نیرویی که جنگ جدید انرژی را شکل داده‌اند

انفجار تقاضای برق

تا چند سال قبل مصرف برق رشدی قابل پیش‌بینی داشت؛ اما اکنون چند روند هم‌زمان فشار کم‌سابقه‌ای ایجاد کرده‌اند؛ توسعه خودرو‌های برقی، رشد مراکز داده و پردازش هوش مصنوعی، برقی شدن صنایع، افزایش استفاده از سامانه‌های سرمایشی، دیجیتالی شدن اقتصاد. از سوی دیگر دیتاسنتر‌ها به تنهایی به یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان جدید برق تبدیل شده‌اند. این یعنی شبکه‌هایی که برای الگوی مصرف دهه قبل طراحی شده بودند، اکنون باید بار کاملاً متفاوتی را تحمل کنند.

انرژی پاک بدون شبکه قوی

سال‌ها تصور می‌شد نصب نیروگاه خورشیدی و بادی به‌تنهایی بحران انرژی را حل می‌کند. اما تجربه عملی نشان داد تولید برق فقط بخشی از مسئله است. وقتی خورشید غروب می‌کند یا باد کاهش می‌یابد، شبکه باید همچنان برق پایدار ارائه دهد. اینجاست که سه عنصر تعیین‌کننده ظاهر می‌شوند؛ شبکه انتقال، ذخیره‌سازی انرژی و مدیریت هوشمند مصرف که بسیاری از کشور‌ها امروز با پارادوکسی مواجه‌اند: نیروگاه دارند، اما امکان انتقال برق ندارند.

امنیت انرژی دوباره سیاسی شده!

بحران‌های ژئوپلیتیک نشان دادند وابستگی بیش از حد به منابع متمرکز، ریسک ملی ایجاد می‌کند. نتیجه این شد که دولت‌ها دوباره به سیاست صنعتی انرژی برگشتند. اکنون رقابت بر سر این موارد است: ساخت سریع‌تر شبکه، تولید تجهیزات برقی، زنجیره تأمین ترانسفورماتور، ذخیره‌ساز‌ها و باتری‌ها و تجهیزات کنترل شبکه. به زبان ساده تر، عصر «جغرافیای نفت» در حال تبدیل شدن به عصر «زیرساخت برق» است.

ایران؛ هم فرصت دارد، هم خطر!

این تغییر برای ایران از هر دو جهت مهم است. از یک طرف ایران همچنان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است و در سناریوی بازگشت اولویت امنیت انرژی، مزیت ژئوپلیتیکی حفظ می‌شود. اما از طرف دیگر، اگر رقابت جهانی به سمت برق حرکت کند، داشتن منابع زیرزمینی به‌تنهایی مزیت کافی نخواهد بود. واقعیت این است که مسئله اصلی امروز صنعت برق ایران کمبود سوخت نیست؛ بلکه محدودیت ظرفیت عملی شبکه، شدت مصرف بالا، فرسودگی بخشی از تجهیزات و فاصله سرمایه‌گذاری با رشد تقاضاست. در چنین شرایطی حتی اگر ظرفیت تولید افزایش پیدا کند، الزاماً به معنای تحویل برق پایدار نیست.

خطای راهبردی: ساخت نیروگاه بدون اصلاح تقاضا

یکی از خطا‌های رایج در سیاست انرژی این است که هر کمبود برق را فقط با ساخت نیروگاه پاسخ دهیم. این رویکرد سه ایراد دارد؛ سرمایه‌بر است، زمان‌بر است و همچنین تقاضا سریع‌تر از عرضه رشد می‌کند. کشور‌هایی که موفق‌تر عمل کرده‌اند، فقط نیروگاه نساخته‌اند؛ بلکه مصرف را هم مدیریت کرده‌اند. تعرفه‌گذاری هوشمند، پاسخگویی بار، ذخیره‌سازی خانگی و صنعتی، توسعه شبکه‌های هوشمند به همان اندازه مهم بوده‌اند.

در جهان امروز اگر بخواهیم از جنگ جدید انرژی عقب نمانیم اول باید تمرکز را از مگاوات تولید به کیفیت شبکه انتقال دهیم. از سوی دیگر شاخص موفقیت نباید فقط ظرفیت نصب‌شده باشد. همچنین در ظرفیت انتقال، تلفات شبکه، قابلیت اطمینان و زمان خاموشی هم باید رویکرد خود را تغییر بدهیم.

تبدیل برق به پروژه اقتصادی، نه صرفاً خدماتی

تا زمانی که بازگشت سرمایه در شبکه و ذخیره‌سازی جذاب نباشد، سرمایه خصوصی وارد نمی‌شود. اصلاح سازوکار اقتصادی برق دیگر انتخاب نیست؛ ضرورت است. در این فرایند باتری‌ها، نیروگاه‌های تلمبه‌ذخیره‌ای و ذخیره‌ساز‌های صنعتی باید بخشی از سیاست انرژی شوند. همچنین بدون داده دقیق، مدیریت مصرف به شعار تبدیل می‌شود. کنتور هوشمند، پایش لحظه‌ای و تحلیل بار باید در اولویت باشد.

بازتعریف دیپلماسی در ساختار انرژی ایران

«دیپلماسی انرژی» دیگر فقط صادرات نفت نیست. تجارت برق، اتصال منطقه‌ای شبکه و صادرات خدمات فنی می‌تواند به ابزار جدید قدرت تبدیل شود. جهان احتمالاً وارد عصر کمبود نفت نشده؛ اما وارد عصر کمبود «برق قابل اتکا» شده است. در چنین جهانی، کشوری برنده خواهد بود که نه فقط انرژی تولید کند، بلکه بتواند آن را در زمان درست، مکان درست و با قیمت قابل رقابت به مصرف‌کننده برساند. جنگ جدید انرژی در حال وقوع است؛ نه در چاه‌های نفت، بلکه روی خطوط انتقال، پست‌های برق، اتاق‌های کنترل شبکه و تصمیم‌های سیاست‌گذاری.

پرسش اصلی این است: آیا ایران همچنان خود را قدرت نفتی تعریف می‌کند یا می‌خواهد به قدرت زیرساخت انرژی تبدیل شود؟