ایران در چه حوزه‌هایی به امتیاز فوری دست یافت؟

ایران جنگ را در شرایط تحریم، فشار اقتصادی و حمله نظامی آغاز کرد، اما مرحله موقت توافق را در حالی پشت سر گذاشته است که موضوع دارایی‌های مسدودشده در دستور کار قرار گرفته است.

کد خبر: ۱۳۸۰۳۰۸

تاریخ: ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۲:۳۲

یادداشت مهمان، محمد اکمل خان: تفاهم‌نامه رسمی ۱۴ بندی میان ایران و ایالات متحده، شباهتی به سندی ندارد که واشنگتن و تل‌آویو مدعی بودند برای تحمیل آن وارد جنگ شده‌اند. در این توافق نه خبری از تغییر نظام در تهران است، نه برنامه موشکی ایران روی میز قرار گرفته، نه مواد هسته‌ای غنی‌شده از خاک ایران خارج شده و نه از ایران خواسته شده است که تسلیم بی‌قیدوشرط شود. در مقابل، این توافق یک فرصت دیپلماتیک ۶۰ روزه ایجاد کرده که در آن ایران از امتیازات فوری نظامی و اقتصادی بهره‌مند می‌شود، در حالی که حساس‌ترین موضوعات هسته‌ای به مذاکرات آینده موکول شده است.

به گزارش تابناک به نقل از مهر؛ به همین دلیل، یک پرسش اساسی مطرح می‌شود: آیا ایران پس از تحمل خسارات سنگین جنگ، توانسته است فشارهای میدان نبرد را به اهرم قدرت در عرصه دیپلماسی تبدیل کند؟

آمریکا و اسرائیل در پی چه بودند؟

ادبیات سیاسی واشنگتن و تل‌آویو در طول جنگ به‌روشنی سه هدف اصلی را نشان می‌داد:

نخست، شکستن اعتمادبه‌نفس راهبردی جمهوری اسلامی و حتی وادار کردن آن به تغییر نظام سیاسی.

دوم، از میان بردن توان هسته‌ای ایران به شکلی آشکار، غیرقابل‌بازگشت و تحت کنترل خارجی.

سوم، کاهش نفوذ منطقه‌ای ایران، به‌ویژه در لبنان و دیگر جبهه‌های مرتبط.

اما اگر نتایج حاصل از تفاهم‌نامه را با این اهداف مقایسه کنیم، تصویری کاملاً متفاوت مشاهده می‌شود. نظام سیاسی ایران همچنان پابرجاست. برنامه موشکی کشور حتی در متن توافق ذکر نشده است. لبنان به‌عنوان یک پرونده امنیتی مستقل برای اسرائیل تعریف نشده، بلکه در چارچوب آتش‌بس فراگیر در همه جبهه‌ها قرار گرفته است. موضوع اورانیوم غنی‌شده نیز نه از طریق مصادره یا انتقال، بلکه از طریق یک سازوکار مورد توافق و تحت نظارت بررسی خواهد شد.

به بیان ساده، جنگ با اهداف حداکثری آغاز شد، اما متن توافق موقت با ابهام‌های مذاکره‌شده به پایان رسید.

آیا ایران در پرونده هسته‌ای تسلیم شد؟

خیر. ایران بار دیگر تأکید کرده است که به دنبال ساخت یا دستیابی به سلاح هسته‌ای نخواهد بود، اما این به معنای کنار گذاشتن کامل برنامه هسته‌ای کشور نیست.

مهم‌ترین بخش توافق، نحوه برخورد با مواد غنی‌شده است. بر اساس گزارش‌ها، ذخایر اورانیوم ایران از طریق یک سازوکار توافقی مدیریت خواهد شد و حداقل گزینه مطرح‌شده، کاهش سطح غنی‌سازی این مواد در داخل ایران و تحت نظارت بین‌المللی است.

اهمیت این موضوع در آن است که مواد هسته‌ای ایران فوراً به خارج از کشور منتقل نمی‌شود و موضوع غنی‌سازی در سطح گسترده‌تر به توافق نهایی موکول شده است.

این نتیجه را نمی‌توان یک پیروزی کامل برای آمریکا دانست. واشنگتن خواهان نتیجه‌ای قاطع و نمایشی بود؛ نابودی ذخایر، خروج آن‌ها از ایران یا قرار گرفتن کامل آن‌ها تحت کنترل خارجی. اما آنچه به دست آورد، یک فرآیند فنی در داخل ایران، تحت نظارت بین‌المللی و با تعیین تکلیف نهایی در آینده بود.

برای تهران، این یک دستاورد مهم دیپلماتیک محسوب می‌شود؛ زیرا از تصویر «تسلیم» جلوگیری کرد، فضای چانه‌زنی خود را حفظ نمود و دشوارترین مسئله را از میدان جنگ به میز مذاکرات فنی منتقل ساخت.

دستاوردهای فوری ایران در نحوه تنظیم توافق کاملاً آشکار است.

انتظار می‌رود آمریکا پس از امضای توافق، روند رفع محاصره دریایی و موانع مرتبط را آغاز کند. همچنین واشنگتن باید معافیت‌هایی در حوزه صادرات نفت خام، فرآورده‌های نفتی، بانکداری، بیمه و خدمات حمل‌ونقل ایران صادر کند. متن توافق همچنین مسیر استفاده از دارایی‌ها و منابع مالی مسدود یا محدودشده ایران را هموار می‌کند.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ایران پیش از جنگ با محدودیت‌های شدید اقتصادی روبه‌رو بود. تحریم‌ها فروش نفت، دسترسی بانکی، خدمات بیمه‌ای، حمل‌ونقل دریایی و سرمایه‌گذاری خارجی را محدود کرده بودند.

اکنون ایران، با وجود آسیب‌های جنگ، موفق شده است در متن رسمی مذاکرات، گشایش در این حوزه‌ها را ثبت کند.

پیروزی اصلی ایران این نیست که همه تحریم‌ها فوراً لغو شوند؛ چنین اتفاقی رخ نخواهد داد. دستاورد اصلی این است که رفع تحریم‌ها، معافیت‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌ها و تأمین مالی بازسازی، به بخش رسمی دستور کار مذاکرات تبدیل شده‌اند. ایران توانسته است موضوع تحریم‌ها را از حاشیه به مرکز دیپلماسی منتقل کند.

اهمیت طرح ۳۰۰ میلیارد دلاری چیست؟

طرح اقتصادی و بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری که در گزارش‌ها به آن اشاره شده، یکی از مهم‌ترین ابعاد سیاسی تفاهم‌نامه به شمار می‌رود.

ترامپ ممکن است تأکید کند که این پول مستقیماً از خزانه آمریکا تأمین نمی‌شود و این موضوع برای مصرف داخلی آمریکا اهمیت دارد. اما برای ایران، منبع تأمین پول اهمیت کمتری نسبت به رفع موانع آمریکایی دارد.

اگر قرار باشد کشورهای منطقه، صندوق‌های ثروت ملی، سرمایه‌گذاران خصوصی یا سازوکارهای مالی بین‌المللی در بازسازی ایران مشارکت کنند، همچنان به فضای حقوقی، مالی و تحریمیِ مناسب نیاز خواهند داشت.

به همین دلیل، اشاره توافق به مجوزها، معافیت‌ها و تسهیلات قانونی بسیار مهم است. ایران نیازی ندارد که آمریکا یک چک بزرگ بنویسد؛ بلکه نیاز دارد واشنگتن از مسدود کردن مسیرهایی که سرمایه، درآمدهای نفتی، بیمه، حمل‌ونقل و منابع مالی بازسازی از آن‌ها عبور می‌کنند، دست بردارد.

پیش از جنگ، ایران در محاصره اقتصادی قرار داشت. اما پس از جنگ، تفاهم‌نامه ایران را وارد گفت‌وگویی درباره بازسازی و عادی‌سازی اقتصادی کرده است. این یک تغییر مهم و قابل‌توجه محسوب می‌شود.

آیا ایران اهرم فشار خود بر تنگه هرمز را حفظ کرد؟

بله؛ و شاید این مهم‌ترین کارت تهران باشد. تنگه هرمز تنها یک آبراه نیست، بلکه شریان اصلی تجارت انرژی در خلیج فارس به شمار می‌رود. ایران با تأثیرگذاری بر عبور و مرور در این آبراه، در جریان جنگ، موقعیت جغرافیایی خود را به قدرت چانه‌زنی تبدیل کرد.

در تفاهم‌نامه، بازگشایی تنگه هرمز اقدامی نیست که آمریکا به‌تنهایی بتواند آن را تحمیل کند. این روند به همکاری ایران و همچنین مشورت‌های آتی با عمان و کشورهای ساحلی خلیج فارس درباره خدمات و مدیریت دریایی وابسته شده است.

این ادبیات از اهمیت زیادی برخوردار است. ایران صرفاً مأمور باز کردن مسیر کشتیرانی نشده، بلکه به‌عنوان بازیگری ضروری در مدیریت آن به رسمیت شناخته شده است. این موضوع هم جایگاه سیاسی و هم قدرت چانه‌زنی بیشتری به تهران می‌دهد.

برای بازارهای جهانی، بازگشایی هرمز یک ضرورت فوری است. برای کشورهای خلیج فارس، ثبات دریایی اهمیت حیاتی دارد و برای ترامپ، آرامش بازار انرژی ارزش سیاسی بالایی دارد. ایران توانست این سه نیاز را به موقعیت مذاکره‌ای خود گره بزند.

چرا لبنان در توافق گنجانده شده است؟

حضور لبنان در متن توافق نشان می‌دهد که واشنگتن ناچار شده است ماهیت منطقه‌ای درگیری را به رسمیت بشناسد.

اگر هدف آمریکا و اسرائیل منزوی کردن ایران بود، این توافق نتیجه‌ای کاملاً معکوس دارد. سند حاضر اذعان می‌کند که پایان دادن به جنگ صرفاً از طریق توافق میان تهران و واشنگتن ممکن نبوده و جبهه‌های مرتبط نیز باید در نظر گرفته شوند.

گنجاندن لبنان و سایر جبهه‌ها در متن آتش‌بس، به‌طور غیرمستقیم بیانگر پذیرش نفوذ منطقه‌ای ایران است.

این به معنای کنترل کامل ایران بر همه بازیگران منطقه نیست، اما نشان می‌دهد که هر راه‌حل جدی ناگزیر از در نظر گرفتن جایگاه منطقه‌ای تهران بوده است. این نیز نشانه‌ای دیگر است که ایران به‌عنوان یک کشور شکست‌خورده با آن برخورد نشده است.

چه بر سر موضوع موشکی آمد؟

مسئله موشکی یکی از روشن‌ترین نشانه‌های فاصله گرفتن واشنگتن از مواضع اولیه خود است.

سال‌هاست که مقامات غربی و اسرائیلی استدلال می‌کنند که موشک‌های بالستیک و پهپادهای ایران در مرکز تهدیدات امنیتی منطقه قرار دارند. با این حال، بر اساس اطلاعات منتشرشده، برنامه موشکی ایران در متن توافق موقت جایگاه محوری ندارد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که اظهارات دونالد ترامپ در پاریس را در نظر بگیریم.

ترامپ در گفت‌وگو با خبرنگاران اظهار داشت اگر کشورهایی مانند عربستان سعودی و قطر دارای موشک‌های بالستیک هستند، ایران نیز باید تعداد معقولی از چنین موشک‌هایی در اختیار داشته باشد.

این سخنان قابل‌توجه بود؛ زیرا یکی از مهم‌ترین استدلال‌های آمریکا و اسرائیل پیش و حین جنگ را تضعیف می‌کرد؛ استدلالی که توان موشکی ایران را ذاتاً غیرقابل‌پذیرش معرفی می‌کرد.

این تغییر صرفاً یک جابه‌جایی لفظی نبود، بلکه نشان می‌داد واشنگتن از مطالبه عقب راندن توان راهبردی ایران فاصله گرفته و به سمت پذیرش نوعی توازن بازدارندگی منطقه‌ای حرکت کرده است.

به همین دلیل، حذف موضوع موشکی از متن تفاهم‌نامه اتفاقی نیست. این امر نشان می‌دهد که آمریکا پایان دادن به جنگ، بازگشایی هرمز، ثبات بازارها و انتقال پرونده هسته‌ای به یک روند تحت نظارت را در اولویت قرار داده است، در حالی که ایران موفق شده توان بازدارندگی متعارف خود را از دایره مذاکرات خارج نگه دارد.

این یکی از روشن‌ترین نشانه‌هاست که تهران از یکی از مهم‌ترین دارایی‌های راهبردی خود حفاظت کرده است. جنگ ممکن است به زیرساخت‌های ایران آسیب زده باشد، اما متن دیپلماتیک حاصل از آن، بازدارندگی موشکی ایران را از بین نبرده است.

آیا آمریکا چیزی به دست آورد؟

بله، اما نه همه آنچه را که می‌خواست. واشنگتن به آتش‌بس، بازگشایی تنگه هرمز، توقف تشدید تنش‌ها و یک فرآیند هسته‌ای تحت نظارت بین‌المللی دست یافته است. همچنین می‌تواند ادعا کند که ایران بار دیگر تعهد داده است به دنبال ساخت سلاح هسته‌ای نرود.

اما این دستاوردها معادل تغییر نظام، خلع سلاح یا تسلیم ایران نیست. آمریکا به کاهش تنش دست یافت؛ ایران نیز به فرصت تنفس، گشایش اقتصادی و به رسمیت شناخته شدن اهرم‌های فشار خود رسید.

به همین دلیل، این توافق بیش از آنکه شبیه یک سند پیروزی باشد، به توافقی برای مدیریت خسارت‌ها شباهت دارد.

آیا ایران آمریکا را در میز مذاکره شکست داد؟

اگر پیروزی به معنای وادار کردن آمریکا به کنار گذاشتن همه مطالباتش باشد، پاسخ منفی است. توافق نهایی هنوز حاصل نشده و ایران همچنان تحت نظارت و فشار بین‌المللی قرار دارد.

اما اگر پیروزی به معنای عبور از جنگ، جلوگیری از تسلیم، حفظ دارایی‌های راهبردی، وارد کردن رفع تحریم‌ها به متن رسمی مذاکرات، خارج نگه داشتن برنامه موشکی از توافق، حفظ فضای مذاکره درباره پرونده هسته‌ای، بازگشایی مسیرهای نفتی و مالی و تبدیل تنگه هرمز به محور چانه‌زنی باشد، آنگاه ایران به موفقیتی مهم در عرصه دیپلماسی دست یافته است.

قوی‌ترین شاهد این ادعا، ترتیب اجرای توافق است: ابتدا امتیازات اقتصادی و نظامی و سپس تعیین تکلیف نهایی پرونده هسته‌ای.

این ترتیبی نبود که واشنگتن و تل‌آویو خواهان آن بودند؛ اما همان ترتیبی بود که تهران به آن نیاز داشت.

ایران جنگ را در شرایط تحریم، فشار اقتصادی و حمله نظامی آغاز کرد، اما مرحله موقت توافق را در حالی پشت سر گذاشته است که موضوع دارایی‌های مسدودشده در دستور کار قرار گرفته، معافیت‌های نفتی در حال اجراست، طرح بازسازی روی میز قرار دارد، تنگه هرمز به‌عنوان اهرم چانه‌زنی به رسمیت شناخته شده و نظام سیاسی کشور نیز پابرجا مانده است.

این را نمی‌توان تسلیم نامید؛ بلکه نمونه‌ای از تبدیل فشار به مذاکره است. در دیپلماسی، گاهی همین آرام‌ترین شکل پیروزی، عمیق‌ترینِ آن است.

روزنامه‌نگار، مستندساز و تحلیلگر پاکستانی در حوزه سیاست خارجی/ وی ریاست رایت‌ناو مدیا (RightNow Media)، یک پلتفرم رسانه‌ای دیجیتال، را بر عهده دارد.