یک‌بررسی جهادی/

مقایسه گروه‌های جهادی ایران با سازمان‌های داوطلب امدادرسان جهان/پزشکان بدون مرز می‌روند، جهادی‌ها می‌مانند؛ چرا؟

اما اصلی‌ترین پروژه‌ای که این گروه در آن  فعالیت می‌کند، حضور در مناطق جنگ‌زده و کشورهایی است که در معرض بیماری‌های مختلف قرار می‌گیرند. با وجود اهمیت این سازمان‌ها، فعالیت آنان اغلب پروژه‌محور است؛ به این معنی که پس از وقوع حادثه وارد منطقه شده و پس از پایان مرحله مشخصی از بازسازی، مأموریت آنها به اتمام می‌رسد.

کد خبر: ۱۳۷۹۷۹۳

تاریخ: ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۶

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، در بسیاری از کشورهای جهان، هنگام وقوع بحران‌هایی مانند زلزله، سیل، جنگ، آتش‌سوزی‌های گسترده و سایر حوادث طبیعی، سازمان‌های داوطلب برای امدادرسانی وارد عمل می‌شوند. در ایران هم طی دو دهه اخیر، شکل‌گیری گروه‌های جهادی به یکی از مهم‌ترین بازوهای مردمی امدادرسانی و بازسازی مناطق آسیب‌دیده تبدیل شده‌اند.

در بیشتر حوادثی که در سال‌های گذشته در ایران رخ داده، گروه‌های جهادی پای ثابت کمک و امدادرسانی به حادثه‌دیده‌ها پس از وقوع حادثه و بحران بوده‌اند و علاوه‌بر کمک‌رسانی به این افراد، با آنها همدلی کرده و تلاش می‌کنند بخشی از بار غم آنها را به دوش بکشند. احساس همدردی و همدلی کردن بین مردم ایران از دیرباز هم زبان‌زد دنیا بوده و ایران به یکی از کشورهای شناخته‌شده در این زمینه در دنیا شناخته می‌شود. همین ویژگی ما ایرانی‌ها باعث شده تا در سختی‌ها و مشکلات به کمک هم بیاییم و پشت یکدیگر را به اصطلاح خالی نکنیم. نمونه‌اش هم طرح تشکیل گروه‌های جهادی است که سال‌هاست در کشور راه افتاده و از مردم عادی شکل گرفته است تا در تعامل بیشتر با افراد قرار گیرند.

نمونه‌های جهانی امدادرسانی داوطلبانه در دنیا، نمونه‌های مختلفی از فعالیت‌های داوطلبانه با محوریت کمک‌رسانی به افراد انجام می‌شود. از جمله گروه‌های داوطلبانهمی‌توان به گروه بین‌المللی Habitat for Humanity (HFHI) اشاره کرد که در قالب فعالیت داوطلبانه، تنها به طور محدود و تک‌منظوره، به ساخت سرپناه و خانه‌های مقرون‌به‌صرفه برای افراد و خانواده‌های کم‌درآمد یا نیازمند می‌پردازند. فعالیت گروه پزشکان بدون مرز را هم می‌توان جزئی از فعالیت‌های داوطلبانه گروهی از پزشکان در سراسر دنیا دانست که به عنوان یک سازمان مردم‌نهاد، آماده کمک به افراد در نقاط مختلف کره زمین هستند اما اصلی‌ترین پروژه‌ای که این گروه در آن  فعالیت می‌کند، حضور در مناطق جنگ‌زده و کشورهایی است که در معرض بیماری‌های مختلف قرار می‌گیرند. با وجود اهمیت این سازمان‌ها، فعالیت آنان اغلب پروژه‌محور است؛ به این معنی که پس از وقوع حادثه وارد منطقه شده و پس از پایان مرحله مشخصی از بازسازی، مأموریت آنها به اتمام می‌رسد.

این‌میان فعالیت پیش از وقوع بحران، یکی از مهم‌ترین تمایزهایی که بین گروه‌های داوطلبانه در دنیا و گروه‌های داوطلبانه و جهادی در ایران وجود دارد، در این است که بخش قابل‌توجهی از گروه‌های جهادی در ایران، پیش از وقوع بحران شکل گرفته و به طور مستمر فعالیت می‌کنند و نکته اینجاست که فعالیت آنها صرفا به شرایط بحران و اضطرار محدود نمی‌شود. اما بسیاری از سازمان‌ها و گروه‌های امدادی در دنیا اغلب حول مأموریت‌های بحران‌محور و واکنش به حوادث شکل گرفته‌اند.

در بحث گستردگی شبکه انسانی نکته دیگری که می‌توان به آن توجه کرد، این است که گروه‌های جهادی در ایران برخلاف بسیاری از سازمان‌های داوطلب جهان، بخشی از یک شبکه وسیع مردمی متشکل از دانشجویان، طلاب، نیروهای بسیجی، هیأت‌های مذهبی، گروه‌های محلی و خیران هستند. این ساختار باعث می‌شود در زمان وقوع بحران، هزاران نیروی داوطلب در مدت کوتاهی سازماندهی شوند و در مدت کوتاهی شبکه‌ای انسانی از کمک‌های مردمی دور هم جمع شوند. به عنوان مثال، در زلزله کرمانشاه، سیل‌های وسیعی که در سال ۱۳۹۸ در بسیاری از استان‌های ایران به وقوع پیوست، زلزله خوی و همچنین حوادث مختلف در استان‌های سیستان و بلوچستان، خوزستان، گلستان و لرستان، گروه‌های جهادی در کنار نهادهای رسمی جزء نخستین نیروهای حاضر در میدان بودند و این ویژگی موجب شده تا گروه‌های جهادی در بسیاری از بحران‌ها نقش پررنگی در سازماندهی کمک‌های مردمی ایفا کنند.

یکی از قوی‌ترین تفاوت‌ گروه‌های جهادی در ایران با بسیاری از نمونه‌های خارجی، نه امدادرسانی و نه تعداد نیروهاست، بلکه وجه تمایز آنها ترکیب همزمان خدمت‌رسانی، تربیت نیروی اجتماعی و سرمایه اجتماعی است. بسیاری از داوطلبانی که در گروه‌های جهادی شرکت می‌کنند، دانشجو، طلبه، پزشک، مهندس و معلم هستند. این افراد در عین این که به افراد مختلف خدمت‎رسانی می‌کنند، یک شبکه اجتماعی پایدار را هم شکل می‌دهند.

حضور فراتر از امداد اضطراری در بسیاری از کشورهای جهان، سازمان‌های داوطلب معمولا بر امدادرسانی کوتاه‌مدت تمرکز دارند و غالبا بعد از اتمام آن بحران به کار خود پایان می‌دهند. اما گروه‌های جهادی ایران علاوه بر امدادرسانی اولیه، در ساخت مسکن، بازسازی مدارس، احداث زیرساخت‌های روستایی، تأمین جهیزیه، درمان رایگان و محرومیت‌زدایی نیز فعالیت می‌کنند. یکی از بارزترین اقدامات این گروه‌های جهادی به فعالیت آنها در سیل لرستان و خوزستان برمی‌گردد که تا هفته‌ها بعد از اتمام سیل، این گروه‌‌ها در مناطق سیل‌زده حاضر بودن د و به پاک کردن خانه‌های مسکونی از حجم گل‌های باقی‌مانده پرداختند. به عبارت دیگر، مأموریت گروه‌های جهادی معمولا با پایان مرحله امداد تمام نمی‌شود و گاهی تا سال‌ها در مناطق محروم ادامه پیدا می‌کند.معمولا گروه‌های جهادی که در کشور فعالیت می‌کنند طی سال‌ها در حوزه‌های مختلف تمرین کرده و ورزیده شده‌اند. به عنوان مثال، بخشی از این گروه‌ها با برگزاری اردوهای جهادی عمرانی در روستاها تلاش می‌کنند معضلات مختلف اهالی را تا حد توان برطرف کنند.

همچنین فعالیت گروه‌های پزشکی جهادی برای درمان اهالی روستاها، گروه‌های آموزشی و فرهنگی، ساخت و تعمیر منازل محرومان، آبرسانی و پروژه‌های زیرساختی، توزیع بسته‌های معیشتی، و خدمات دامپزشکی و کشاورزی از جمله فعالیت‌هایی است که گروه‌های جهادی به طور مستمر در طول سال انجام می‌دهند و محدود به وقوع بحران نمی‌شود بلکه در زمان بحران، فعالیت قبلی را رها کرده و به امدادرسانی می‌پردازند و بعد از عادی شدن شرایط، دوباره به فعالیت‌های قبلی خود برمی‌گردند.

حضور دائمی در مناطق محروم یکی از تفاوت‌های اساسی گروه‌های جهادی در ایران با نمونه‌ گروه‌های داوطلبی بین‌المللی، فعالیت مستمر آنها حتی در نبود بحران است. بسیاری از گروه‌های جهادی در طول سال در روستاها و مناطق کم‌برخوردار حضور دارند و خدمات آموزشی، عمرانی، فرهنگی و درمانی ارائه می‌کنند. بنابراین به دلیل تسلط بالایی که بر منطقه فعالیت پیدا می‌کنند، در هنگام وقوع بحران، از شناخت میدانی و شبکه ارتباطی محلی بالایی برخوردارند؛ مزیتی که بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی فاقد آن هستند و شناخت با محیط حادثه‌دیده بعد از وقوع بحران باید ایجاد شود.

هزینه عملیاتی پایین و اتکای بیشتر به مشارکت مردمی بخش قابل توجهی از نیروهای جهادی بدون دریافت دستمزد فعالیت می‌کنند و امکانات مورد نیاز نیز از طریق کمک‌های مردمی، خیران و نهادهای محلی تأمین می‌شود. در نتیجه بخش بیشتری از منابع جمع‌آوری‌شده به‌طور مستقیم صرف خدمات‌رسانی می‌شود. این در حالی است که هزینه‌هایی که صرف امدادرسانی در گروه‌های داوطلب بین‌المللی می‌شود اغلب از سوی سازمان‌ها و نهادها تأمین می‌شود که ممکن است تنها در کوتاه‌مدت این هزینه اختصاص داده شود.

توان فعالیت در شرایط امنیتی و بحرانیتجربه حضور گروه‌های جهادی در مناطق مرزی، مناطق محروم و حتی شرایط خاص امنیتی نشان داده است که این گروه‌ها توانایی فعالیت در محیط‌هایی را دارند که معمولا برای بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی دشوار یا غیرممکن است. این میزان انطباق با شرایط، گاهی به دلیل محلی و بومی بودن افراد حاضر در گروه‌ها یا تاب‌آوری بالای آنها برای کار در شرایط خاص ایجاد می‌شود. اما در حالت کلی، حتی آن دسته از افرادی که در گروه‌های جهادی فعالیت می‌کنند، به دلیل  حس همدلی بالا با همنوعان و آسیب‌دیدگان، تلاش می‌کنند خود را با شرایط سازگار کنند تا بتوانند به آنها امدادرسانی داشته باشند.

تلاشی فراتر از یک مأموریت امدادیدر بسیاری از سازمان‌های داوطلب در دنیا، افراد برای انجام یک مأموریت مشخص دور هم جمع و پس از پایان پروژه از یکدیگر جدا می‌شوند. اما در ایران، گروه‌های جهادی علاوه بر نقش امدادی‌ای که دارند، به بستری برای تربیت نیروهای اجتماعی و تقویت مسئولیت‌پذیری عمومی تبدیل شده‌اند. حضور دانشجویان، پزشکان، مهندسان، معلمان و طلاب در این گروه‌ها موجب شده فعالیت جهادی صرفا به ارائه یک خدمت محدود نشود، بلکه به شکل‌گیری شبکه‌های مردمی پایدار و سرمایه اجتماعی در مناطق مختلف کشور نیز منجر شود.

سرعت بسیج مردمی یکی از ویژگی‌هایی که می‌توان برای گروه‌های جهادی در داخل کشور اشاره کرد، شبکه‌سازی مردمی متشکل از افراد بومی و غیربومی و امکان بسیج سریع نیروی انسانی و منابع مردمی است. این گروه‌ها به دلیل برخورداری از شبکه‌های از پیش شکل‌گرفته، قادرند در مدت کوتاهی نیروها، تجهیزات و کمک‌های مردمی را سازماندهی کنند؛ ظرفیتی که معمولا در ساختارهای رسمی و اداری زمان بیشتری برای فعال شدن نیاز دارد. نمونه سرعت در بسیج مردمی و امدادرسانی را می‌توان در زلزله بم، زلزله کرمانشاه، سیل ۱۳۹۸، حادثه متروپل و زلزله خوی مشاهده کرد که شبکه‌های مردمی ظرف چند ساعت تا چند روز فعال شدند.

اعتماد بالا به گروه‌های جهادی یکی از سرمایه‌های مهم گروه‌های جهادی، اعتماد اجتماعی است. در بسیاری از بحران‌ها، مردم کمک‌های نقدی و غیرنقدی خود را از طریق این شبکه‌ها ارسال می‌کنند؛ زیرا اطمینان دارند که کمک‌ها با واسطه کمتر و سرعت بیشتری به دست آسیب‌دیدگان خواهد رسید.

امدادرسانی بلندمدتی که محدود به بحران نمی‌شود در واقع، ویژگی‌ گروه‌های جهادی ایران، شکل‌گیری و فعالیت مستمر آنها پیش از وقوع بحران است. بسیاری از این گروه‌ها در طول سال در حوزه‌های محرومیت‌زدایی، آموزش، درمان و عمران فعال هستند و به همین دلیل هنگام وقوع حوادثی مانند سیل و زلزله از شبکه‌ای آماده و آشنا با شرایط محلی برخوردارند. در مقابل، بخش قابل توجهی از سازمان‌های داوطلب امدادرسان در جهان ماهیتی تخصصی و مأموریت‌محور دارند و تمرکز اصلی آنها بر پاسخ به بحران‌های مشخص است.

به عبارتی، این گروه‌های جهادی در ایران صرفا یک الگوی امدادرسانی موقت نیستند، بلکه شبکه‌ای گسترده از مشارکت اجتماعی و خدمت‌رسانی مردمی هستند که علاوه بر مدیریت بحران، در فرآیند توسعه و بازسازی بلندمدت مناطق محروم نیز نقش‌آفرینی می‌کنند.