امنیت آبی پشت سدهای نیمه خالی؛

بحران آب به تعویق افتاده اما حل نشده!/تابستان دشوار در تهران و شهرهای کم‌آب ایران!

کارشناسان هشدار می‌دهند هر دوره پربارش فقط می‌تواند بحران را به تعویق بیندازد، نه آن را حل کند. تابستان امسال شاید هنوز فصل بحران نباشد؛ اما می‌تواند فصل تصمیم‌های بزرگ درباره آب باشد.

کد خبر: ۱۳۷۹۷۹۱

تاریخ: ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۶:۱۷

اظهارات اخیر مدیرکل دفتر مدیریت مصرف و کاهش هدررفت شرکت آب و فاضلاب کشور بار دیگر مسئله‌ای را به مرکز توجه بازگردانده که سال‌هاست در ایران مطرح است: آیا افزایش مقطعی بارندگی می‌تواند بحران مزمن آب را حل کند یا فقط زمان خریدن برای یک مسئله ساختاری است؟

به گزارش سرویس انرژی تابناک، بر اساس اظهارات این مقام مسئول اگرچه بارندگی در برخی مناطق کشور نسبت به سال گذشته بهتر بوده، اما در شهرهایی مانند تهران، مشهد، قم و اراک همچنان نگرانی درباره تأمین پایدار آب وجود دارد. در تهران نیز با وجود بهبود نسبی بارش به دلیل مصرف ذخایر سال‌های گذشته، فاصله با میانگین بلندمدت همچنان قابل توجه توصیف شده است. برآوردهای رسمی و گزارش‌های منتشرشده از کاهش حدود ۳۰ تا ۳۵ درصدی بارش نسبت به متوسط بلندمدت در برخی مناطق مرکزی کشور حکایت دارد.

وضعیت سدهای ایران؛ بهبود نسبی، اما نه پایان بحران

تصویر منابع آب ایران در نگاه اول متناقض به نظر می‌رسد. از یک‌سو، آمارهای سال آبی جاری نشان می‌دهد ورودی آب به بسیاری از سدها نسبت به سال قبل افزایش یافته و بخشی از مخازن نسبت به سال گذشته شرایط بهتری پیدا کرده‌اند. گزارش‌ها از رشد محسوس ورودی آب به سدهای کشور و افزایش ذخایر در مقایسه با سال خشک گذشته خبر می‌دهند.

اما سوی دیگر ماجرا هشداردهنده‌تر است؛ زیرا افزایش بارش الزاماً به معنای بازگشت امنیت آبی نیست. همچنان بخش قابل توجهی از ظرفیت مخازن کشور خالی گزارش می‌شود و برخی سدهای مهم در استان‌های مرکزی و شرقی در وضعیت تنش قرار دارند. کارشناسان تأکید می‌کنند چند سال ترسالی نیز الزاماً کسری انباشته آب‌های زیرزمینی و افت ذخایر را جبران نمی‌کند.

در مورد تهران، حساسیت بیشتر است. گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای در ماه‌های اخیر از افت ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب پایتخت و فاصله محسوس با وضعیت نرمال خبر داده‌اند؛ موضوعی که باعث شده مدیریت مصرف به اولویت اصلی سیاست‌گذاران تبدیل شود.

چرا تهران آسیب‌پذیرتر است؟

مسئله تهران صرفاً کمبود بارندگی نیست. پایتخت با چند فشار هم‌زمان روبه‌رو است: تمرکز بالای جمعیت و مصرف شهری، وابستگی به ترکیبی از سدها و منابع زیرزمینی، افت تاریخی سفره‌های آب زیرزمینی، افزایش مصرف در دوره‌های گرم سال و فرسودگی بخشی از شبکه انتقال و توزیع عاملان اصلی این آسیب پذیری هستند. به همین دلیل حتی در سال‌هایی که بارندگی بهتر از سال قبل ثبت می‌شود، الزاماً سطح ریسک کاهش پیدا نمی‌کند؛ زیرا مبنا، فقط مقایسه با سال گذشته نیست بلکه مقایسه با میانگین بلندمدت و میزان ذخیره قابل اتکا است.

سدها پرتر شده‌اند؛ اما آیا کافی است؟

تصویر سدها دو روایت هم‌زمان دارد. روایت اول می‌گوید بسیاری از سدها نسبت به سال گذشته شرایط بهتری دارند و افزایش بارش‌ها بخشی از مخازن را احیا کرده است.

روایت دوم اما هشدار می‌دهد که چند سال خشکسالی و برداشت مداوم، ظرفیت جبران سریع ندارد. در واقع سدها فقط بخشی از معادله‌اند. منابع زیرزمینی، شبکه انتقال، رشد مصرف و الگوی بهره‌برداری تعیین می‌کنند که یک سال پربارش تا چه اندازه می‌تواند بحران را عقب براند. در برخی حوضه‌های آبریز کشور، ذخایر همچنان فاصله قابل توجهی با وضعیت نرمال دارند و این موضوع در شهرهای پرمصرف بیشتر دیده می‌شود.

آیا احتمال جیره‌بندی وجود دارد؟

در حال حاضر اعلام رسمی درباره جیره‌بندی سراسری آب در تهران منتشر نشده؛ اما مقامات آب کشور به‌صراحت از ضرورت مدیریت مصرف و آماده بودن سناریوهای پشتیبان صحبت می‌کنند. در برخی نقاط کشور، به‌ویژه روستاهای دوردست و مناطقی که دسترسی پایدار به آب شرب ندارند، آبرسانی سیار و تانکری هم‌اکنون نیز اجرا می‌شود؛ موضوعی که در اظهارات اخیر مسئولان درباره برخی مناطق استان سیستان و بلوچستان مورد اشاره قرار گرفته است.

از نظر تجربه مدیریتی معمولاً پیش از رسیدن به جیره‌بندی رسمی برخی اقدامات مانند کاهش فشار شبکه، محدودیت زمانی توزیع آب، افزایش انتقال بین‌حوضه‌ای، استفاده از چاه‌های اضطراری، آبرسانی تانکری به نقاط بحرانی و ... اجرا می‌شود، بنابراین سناریوی محتمل‌تر در کوتاه‌مدت، تشدید مدیریت مصرف و اجرای راهکارهای موقت است، نه قطع برنامه‌ریزی‌شده گسترده آب در کلان‌شهرها.

جهان چگونه با خشکسالی مقابله کرد؟

کشورهایی که با بحران آب روبه‌رو بودند، معمولاً به یک راه‌حل واحد تکیه نکردند.

اسپانیا؛ بازچرخانی و مدیریت مصرف

پس از دوره‌های متوالی خشکسالی، سرمایه‌گذاری گسترده بر بازچرخانی فاضلاب شهری، نوسازی شبکه و محدودیت مصرف کشاورزی انجام شد.

استرالیا؛ اصلاح الگوی مصرف و بازار آب

در دوره خشکسالی بزرگ، دولت علاوه بر محدودیت مصرف خانگی، نظام تجارت حق‌آبه و بهینه‌سازی آبیاری را توسعه داد.

عربستان؛ نمک‌زدایی و بازیافت فاضلاب

ترکیب آب‌شیرین‌کن‌های بزرگ، بازچرخانی گسترده فاضلاب و کشاورزی کم‌مصرف وابستگی به بارندگی را کاهش داد.

سنگاپور؛ تنوع منابع

این کشور چهار ستون اصلی را دنبال کرد: جمع‌آوری آب باران، واردات، بازچرخانی پیشرفته و نمک‌زدایی.

کیپ‌تاون؛ مدیریت بحران شهری

پس از نزدیک شدن به «روز صفر»، محدودیت شدید مصرف، کاهش نشتی شبکه و تغییر رفتار شهروندان به کاهش بحران کمک کرد.

ایران در برابر چه انتخابی قرار دارد؟

بحران آب ایران دیگر صرفاً یک مسئله اقلیمی و خشکسالی نیست؛ بلکه به ترکیبی از تغییر اقلیم، الگوی مصرف، مدیریت منابع، توسعه شهری و فشار بر آب‌های زیرزمینی تبدیل شده است. برای تهران و شهرهای کم‌آب، پاسخ کوتاه‌مدت احتمالاً در مدیریت مصرف، کاهش هدررفت و استفاده از منابع اضطراری است. اما پاسخ بلندمدت جای دیگری قرار دارد: بازچرخانی آب، اصلاح مصرف کشاورزی، نوسازی شبکه و بازتعریف رابطه شهرها با منابع محدود. اگرچه بارش‌های امسال در برخی مناطق فرصتی برای تنفس ایجاد کرده، اما کارشناسان هشدار می‌دهند هر دوره پربارش فقط می‌تواند بحران را به تعویق بیندازد، نه آن را حل کند. تابستان امسال شاید هنوز فصل بحران نباشد؛ اما می‌تواند فصل تصمیم‌های بزرگ درباره آب باشد.