اسکندر؛ موشکی که برای عبور از سپر ناتو ساخته شد

اسکندر فقط یک موشک بالستیک روسی نیست؛ سامانه‌ای است که برای شکستن پدافند، فلج کردن مراکز فرماندهی و تغییر موازنه میدان نبرد طراحی شد. موشکی سریع، دقیق و غیرقابل پیش‌بینی که حالا به یکی از خطرناک‌ترین ابزار‌های تهاجمی ارتش روسیه تبدیل شده و هر بار نامش در جنگی شنیده می‌شود، سطح هشدار در اتاق‌های عملیات بالا می‌رود.

کد خبر: ۱۳۷۹۲۵۹

تاریخ: ۰۵ تير ۱۴۰۵ - ۲۲:۵۰

به گزارش تابناک؛موشک‌های بالستیک خانواده Iskander که با نام رسمی ۹K۷۲۰ Iskander شناخته می‌شوند، نسل جدید سامانه‌های موشکی تاکتیکی روسیه بعد از فروپاشی شوروی هستند؛ موشک‌هایی که برای جایگزینی سامانه قدیمی Oka طراحی شدند و هدف اصلی‌شان مقابله با گسترش ناتو و سامانه‌های دفاع موشکی غرب بود. روسیه بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به خوبی فهمید که جنگ آینده فقط جنگ تانک و توپخانه نیست، بلکه نبرد سرعت، دقت و توان عبور از پدافند خواهد بود. همین نگاه باعث شد پروژه اسکندر به یکی از مهم‌ترین برنامه‌های موشکی روسیه تبدیل شود.

اسکندر از همان ابتدا با فلسفه متفاوتی طراحی شد. برخلاف بسیاری از موشک‌های بالستیک کلاسیک که مسیر پرواز قابل پیش‌بینی دارند، این موشک برای گمراه کردن سامانه‌های دفاعی ساخته شده است. اسکندر در طول مسیر می‌تواند مانور انجام دهد، ارتفاع پروازش را تغییر دهد و حتی در مرحله پایانی حرکت‌های ناگهانی داشته باشد. همین مسئله رهگیری آن را برای سامانه‌هایی مثل پاتریوت یا شبکه‌های دفاع موشکی ناتو بسیار دشوار می‌کند.

نسخه اصلی این سامانه یعنی Iskander-M عمدتاً در اختیار ارتش روسیه قرار دارد. این موشک بردی در حدود ۵۰۰ کیلومتر دارد و می‌تواند کلاهکی نزدیک به ۷۰۰ کیلوگرم حمل کند. موتور سوخت جامد آن باعث می‌شود زمان آماده‌سازی بسیار کوتاه باشد و سامانه بتواند در مدت کمی شلیک انجام دهد. در جنگ مدرن، همین چند دقیقه می‌تواند تفاوت میان نابودی یا بقا باشد؛ چون ماهواره‌ها و پهپاد‌های شناسایی تقریباً هیچ فرصتی برای پنهان ماندن باقی نگذاشته‌اند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اسکندر، دقت بالای آن است. روس‌ها ادعا می‌کنند خطای این موشک کمتر از چند متر است. اگر این ادعا را واقعی در نظر بگیریم، اسکندر در رده دقیق‌ترین موشک‌های بالستیک تاکتیکی جهان قرار می‌گیرد. این دقت بالا حاصل ترکیب چند سامانه هدایت مختلف است؛ از ناوبری اینرسی گرفته تا هدایت ماهواره‌ای GLONASS و سامانه اپتیکی مرحله نهایی. همین موضوع باعث شده اسکندر بتواند اهداف حساسی مانند باند فرودگاه، مراکز فرماندهی، انبار‌های مهمات، رادار‌ها و سامانه‌های پدافندی را با دقت بالا هدف قرار دهد.

اما فقط دقت نیست که اسکندر را خطرناک می‌کند؛ ترکیب دقت، سرعت و مانورپذیری است که این موشک را به کابوس سامانه‌های دفاعی تبدیل کرده است. بیشتر موشک‌های بالستیک پس از ورود مجدد به جو مسیر نسبتاً ثابتی دارند، اما اسکندر در مرحله پایانی قادر است مانور‌های شدید انجام دهد. گفته می‌شود این موشک حتی می‌تواند طعمه‌های فریبنده آزاد کند تا رادار‌ها و موشک‌های رهگیر را گمراه کند. برای همین بسیاری از کارشناسان نظامی غرب، اسکندر را یکی از پیچیده‌ترین تهدیدات علیه سامانه‌های ضد موشکی می‌دانند.

سامانه پرتاب اسکندر هم بخش مهمی از قدرت آن محسوب می‌شود. این موشک‌ها روی خودرو‌های متحرک TEL نصب می‌شوند؛ خودرو‌هایی سنگین با تحرک بالا که می‌توانند خیلی سریع جابه‌جا شوند، شلیک کنند و منطقه را ترک کنند. این ویژگی باعث می‌شود نابودی سامانه قبل یا بعد از شلیک کار بسیار سختی باشد. در میدان نبرد امروز، سامانه‌ای زنده می‌ماند که مدام حرکت کند؛ چون هر چیزی که ثابت بماند، دیر یا زود روی صفحه ماهواره یا پهپاد دشمن ظاهر می‌شود.

خانواده اسکندر فقط شامل موشک بالستیک نیست. روسیه نسخه‌ای با نام Iskander-K نیز توسعه داده که توانایی شلیک موشک‌های کروز را دارد. این موشک‌ها در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند و رهگیری آنها دشوار است. همین مسئله باعث می‌شود دشمن دقیقاً نداند با چه نوع تهدیدی روبه‌رو است؛ موشک بالستیکی که با سرعت بالا شیرجه می‌زند یا موشک کروزی که در ارتفاع پایین حرکت می‌کند. این ابهام، فشار زیادی روی شبکه پدافندی وارد می‌کند و باعث مصرف سریع‌تر موشک‌های رهگیر می‌شود.

از نظر نوع سرجنگی نیز اسکندر تنوع بالایی دارد. این سامانه می‌تواند از کلاهک‌های انفجاری شدید، خوشه‌ای، ضدبونکر و حتی سرجنگی‌های ویژه استفاده کند. برخی منابع غربی معتقدند نسخه‌هایی از این موشک توان حمل کلاهک هسته‌ای تاکتیکی را نیز دارند. همین مسئله اسکندر را فقط به یک موشک تاکتیکی محدود نمی‌کند، بلکه آن را وارد سطح بازدارندگی راهبردی می‌کند.

نام اسکندر نخستین بار به شکل جدی در جریان جنگ روسیه و گرجستان در سال ۲۰۰۸ بر سر زبان‌ها افتاد. بعد از آن، این سامانه در رزمایش‌های مختلف روسیه حضور پررنگی داشت و به تدریج تبدیل به یکی از نماد‌های قدرت موشکی مسکو شد. اما جنگ اوکراین بود که دوباره اسکندر را به مرکز توجه جهان آورد. روسیه بار‌ها از این موشک برای حمله به مراکز فرماندهی، انبار‌های تسلیحاتی، زیرساخت‌های نظامی و سامانه‌های دفاع هوایی اوکراین استفاده کرد.

در جریان جنگ اوکراین، یکی از اهداف اصلی حملات اسکندر، سامانه‌های پدافندی غربی بود. روس‌ها تلاش کردند با استفاده از سرعت و مانورپذیری این موشک، سامانه‌هایی مانند Patriot و SAMP/T را تحت فشار قرار دهند. برخی گزارش‌ها نشان می‌داد سامانه‌های دفاعی اوکراین گاهی مجبور بودند چندین موشک رهگیر برای مقابله با تنها یک فروند اسکندر شلیک کنند. همین مسئله از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ چون هزینه موشک‌های رهگیر مدرن بسیار بالاست و جنگ فرسایشی می‌تواند ذخایر پدافندی را تخلیه کند. جنگ مدرن دیگر فقط رقابت آتش نیست؛ رقابت اقتصاد، تولید و فرسایش هم هست.

از منظر فنی، اسکندر بخشی از تحول بزرگ دکترین نظامی روسیه محسوب می‌شود. شوروی سابق بیشتر روی حجم آتش و تعداد زیاد موشک‌ها تکیه داشت، اما روسیه جدید به سمت سامانه‌های دقیق، متحرک و سخت‌رهگیر حرکت کرد. اسکندر دقیقاً محصول همین تفکر است؛ سامانه‌ای که قرار نیست فقط شلیک کند، بلکه باید از پدافند عبور کند، زنده بماند و معادله میدان نبرد را تغییر دهد.

در مقایسه با موشک‌های مشابه غربی، اسکندر معمولاً با ATACMS آمریکایی مقایسه می‌شود. هر دو موشک تاکتیکی کوتاه‌برد هستند، اما روس‌ها معتقدند اسکندر به دلیل سرعت و مانورپذیری بیشتر، شانس بالاتری برای عبور از پدافند دارد. در مقابل، آمریکا و ناتو هم روی توسعه رهگیر‌های پیشرفته‌تر و سامانه‌های کشف سریع‌تر کار می‌کنند. این رقابت قدیمی میان موشک و سپر هنوز ادامه دارد؛ مسابقه‌ای که میلیارد‌ها دلار هزینه دارد و ظاهراً هیچ‌وقت هم تمام نمی‌شود.

یکی دیگر از ابعاد مهم اسکندر، اثر روانی آن است. روسیه از این سامانه فقط برای حمله استفاده نمی‌کند؛ بلکه آن را به‌عنوان ابزار بازدارندگی و فشار سیاسی نیز به کار می‌گیرد. استقرار اسکندر در کالینینگراد بار‌ها باعث نگرانی کشور‌های اروپایی شده، چون این موشک می‌تواند بخش مهمی از زیرساخت‌های نظامی ناتو در اروپای شرقی را تهدید کند. همین مسئله باعث شده اسکندر فقط یک سلاح نظامی نباشد، بلکه بخشی از بازی ژئوپلیتیکی روسیه در برابر غرب محسوب شود.

در خاورمیانه نیز بار‌ها نام نسخه صادراتی Iskander-E مطرح شده است. این نسخه با برد محدودتر برای صادرات طراحی شد، اما همچنان یکی از قدرتمندترین موشک‌های تاکتیکی صادراتی جهان به حساب می‌آید. بسیاری از کشور‌ها علاقه‌مند به خرید چنین سامانه‌ای هستند، چون اسکندر نشان داده در نبرد مدرن هنوز هم موشک‌های بالستیک تاکتیکی می‌توانند نقش تعیین‌کننده داشته باشند.

اسکندر امروز فقط یک موشک نیست؛ نماد بخشی از تفکر نظامی روسیه است. سامانه‌ای که بر پایه سرعت، دقت، تحرک و عبور از پدافند ساخته شد و تلاش می‌کند برتری فناوری غرب را به چالش بکشد. در جهانی که هر روز سامانه‌های دفاعی پیشرفته‌تر می‌شوند، موشک‌هایی مثل اسکندر نشان می‌دهند رقابت میان ابزار حمله و دفاع همچنان ادامه دارد؛ رقابتی که هر نسلش خطرناک‌تر، سریع‌تر و پیچیده‌تر از نسل قبل می‌شود.