پدافند

آذرخش؛ سامانه‌ای که جنگ رمضان ثابت کرد ایران به تعداد بیشتری از آن نیاز دارد

جنگ رمضان فقط یک درگیری چند روزه یا تبادل آتش محدود نبود؛ صحنه‌ای بود که شکل واقعی جنگ مدرن را دوباره به منطقه نشان داد. آسمانی پر از پهپاد، مهمات هدایت‌شونده، حملات ترکیبی و تلاش برای عبور از لایه‌های پدافندی.

کد خبر: ۱۳۷۷۵۰۵

تاریخ: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۱۲

به گزارش تابناک؛ در همان روز‌هایی که صدای انفجار در اطراف برخی زیرساخت‌های انرژی و مناطق صنعتی شنیده می‌شد و تصاویر حمله به تأسیسات مهمی مانند محدوده‌های انرژی و پتروشیمی‌ها در فضای رسانه‌ای می‌چرخید، یک واقعیت دیگر هم خودش را نشان داد؛ پدافند کوتاه‌برد ایران وارد مرحله‌ای شده که دیگر فقط یک بخش فرعی از دفاع هوایی نیست، بلکه به خط اول نبرد تبدیل شده است. در این میان، سامانه «مجید» توانست خودش را نشان دهد، اما همزمان روشن شد که برای نفوذناپذیر شدن آسمان ایران، سامانه‌هایی مثل «آذرخش» باید سریع‌تر، گسترده‌تر و پیشرفته‌تر وارد میدان شوند.

جنگ‌های امروز دیگر شبیه نبرد‌های دهه‌های گذشته نیستند. زمانی تهدید اصلی، جنگنده‌هایی بودند که در ارتفاع بالا پرواز می‌کردند و سامانه‌های برد بلند وظیفه مقابله با آنها را بر عهده داشتند. اما حالا تهدید تغییر کرده است. پهپاد‌های کوچک، مهمات پرسه‌زن، موشک‌های کم‌ارتفاع و حملات اشباعی، ساختار سنتی پدافند را به چالش کشیده‌اند. دشمن دیگر لازم نیست حتماً با ده‌ها جنگنده وارد آسمان شود؛ گاهی یک پهپاد ارزان‌قیمت می‌تواند خسارتی ایجاد کند که اثر روانی و اقتصادی‌اش از یک حمله بزرگ بیشتر باشد.

در جریان جنگ رمضان، دقیقاً همین الگو دیده شد. حملات ترکیبی، استفاده از اهداف کوچک و تلاش برای درگیر کردن همزمان چندین لایه دفاعی، نشان داد طراحان عملیات به‌خوبی روی ساختار دفاع هوایی منطقه مطالعه کرده‌اند. در برخی مناطق، سامانه‌های پدافندی موفق شدند اهداف را رهگیری کنند و تصاویر شلیک سامانه مجید نیز منتشر شد؛ تصاویری که نشان می‌داد این سامانه کوتاه‌برد حالا به بخشی جدی از دفاع هوایی ایران تبدیل شده است.

اما همان جنگ، یک مسئله مهم‌تر را هم روشن کرد؛ تعداد سامانه‌های دفاع نزدیک و سرعت واکنش آنها حالا به اندازه سامانه‌های برد بلند اهمیت دارد. چون در حملات مدرن، زمان تصمیم‌گیری گاهی فقط چند ثانیه است. هدف در ارتفاع پایین حرکت می‌کند، سطح مقطع راداری کمی دارد و ممکن است تنها چند لحظه قبل از اصابت دیده شود. در چنین شرایطی، سامانه‌ای که سریع‌تر کشف کند و سریع‌تر شلیک کند، تعیین‌کننده خواهد بود.

دقیقاً در همین نقطه است که «آذرخش» اهمیت پیدا می‌کند.

آذرخش در ظاهر شاید کوچک‌تر و کم‌سروصداتر از بعضی سامانه‌های معروف ایرانی باشد، اما فلسفه طراحی آن متعلق به جنگ‌های آینده است؛ جنگ‌هایی که در آن، تحرک، بقا و واکنش سریع از اندازه موشک مهم‌تر می‌شود. این سامانه در دسته پدافند کوتاه‌برد قرار می‌گیرد و مأموریت اصلی‌اش مقابله با تهدیدات نزدیک، کم‌ارتفاع و سریع است؛ همان تهدیداتی که در جنگ رمضان نقش اصلی را داشتند.

آذرخش به چهار موشک آماده شلیک مجهز شده است؛ موشک‌هایی با وزن حدود ۷۰ کیلوگرم و سرجنگی ۴.۵ کیلوگرمی که برای انهدام اهداف هوایی سبک، پهپادها، بالگرد‌ها و برخی مهمات هدایت‌شونده طراحی شده‌اند. سرعت این موشک‌ها حدود ۱.۸ ماخ اعلام شده؛ عددی که برای یک سامانه دفاع نزدیک، زمان واکنش مناسبی ایجاد می‌کند.

اما قدرت واقعی آذرخش فقط در موشک آن نیست. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این سامانه، ساختار کنترلی آن است. آذرخش می‌تواند از طریق فیبر نوری و با استفاده از تبلت یا لپ‌تاپ کنترل شود. شاید این قابلیت در نگاه اول صرفاً یک ویژگی فناورانه ساده به نظر برسد، اما در میدان واقعی جنگ، ارزش حیاتی دارد.

در حملات مدرن، دشمن فقط به دنبال زدن هدف نیست؛ به دنبال نابودی سامانه پدافندی و خدمه آن نیز هست. وقتی اپراتور بتواند از فاصله‌ای امن سامانه را کنترل کند، احتمال بقا و ادامه عملیات به‌مراتب بیشتر می‌شود. این همان چیزی است که در جنگ اوکراین، سوریه و حتی درگیری‌های دریای سرخ بار‌ها دیده شد؛ سامانه‌ای که بعد از اولین شلیک در محل باقی بماند، احتمالاً چند دقیقه بعد خودش هدف قرار می‌گیرد.

آذرخش برای چنین نبردی طراحی شده است؛ سامانه‌ای چابک، متحرک و قابل پراکندگی. این مسئله اهمیت زیادی دارد، چون یکی از تاکتیک‌های رایج در جنگ رمضان، تلاش برای اشباع پدافند بود. وقتی حملات از چند جهت و با چند نوع پرنده انجام شوند، سامانه‌های ثابت و محدود خیلی سریع تحت فشار قرار می‌گیرند؛ بنابراین ایران برای دفاع مؤثر، فقط به چند سامانه بزرگ نیاز ندارد؛ بلکه به تعداد زیادی سامانه کوتاه‌برد متحرک نیاز دارد که بتوانند مثل شبکه‌ای گسترده عمل کنند.

در جریان همان حملات، مسئله حفاظت از زیرساخت‌های اقتصادی نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. حمله به برخی مناطق صنعتی و تأسیسات انرژی، دوباره این واقعیت را یادآوری کرد که در جنگ مدرن، پالایشگاه، پتروشیمی و نیروگاه فقط یک مرکز اقتصادی نیستند؛ بخشی از امنیت ملی محسوب می‌شوند. وقتی منطقه‌ای مانند زیرساخت‌های انرژی هدف قرار می‌گیرد، هدف فقط تخریب فیزیکی نیست؛ فشار روانی، اقتصادی و رسانه‌ای نیز بخشی از عملیات است.

به همین دلیل، سامانه‌هایی مثل آذرخش اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. این سامانه‌ها قرار نیست جای باور-۳۷۳ یا سامانه‌های راهبردی را بگیرند؛ بلکه باید آخرین حلقه دفاع باشند. حلقه‌ای که اجازه ندهد حتی اگر تهدیدی از لایه‌های قبلی عبور کرد، بتواند به هدف نهایی برسد.

از نظر تحلیلی، جنگ رمضان یک پیام روشن برای ساختار دفاعی ایران داشت؛ تهدیدات آینده بیشتر به سمت اهداف کوچک، پرشمار و کم‌هزینه می‌روند. دشمن می‌داند استفاده از جنگنده‌های گران‌قیمت در برابر شبکه پدافندی ایران ریسک بالایی دارد، بنابراین استفاده از پهپاد، مهمات هوشمند و حملات ترکیبی به گزینه‌ای منطقی‌تر تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، پدافند هم باید تغییر کند. دیگر دوران تکیه صرف بر سامانه‌های بزرگ و سنگین گذشته است. حالا جنگ، جنگ شبکه‌هاست؛ شبکه‌ای از رادار، سامانه اپتیکی، حسگر حرارتی و موشک‌های سریع که باید بتوانند در چند ثانیه تصمیم بگیرند؛ و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که آذرخش هنوز جای رشد زیادی دارد. اگر سامانه کشف حرارتی و اپتیکی آن ارتقا پیدا کند، توان عملیاتی‌اش چند برابر خواهد شد. چون در نبرد با پهپاد‌ها و اهداف کم‌ارتفاع، مسئله اصلی همیشه شلیک نیست؛ پیدا کردن هدف است. بسیاری از پهپاد‌های مدرن سطح مقطع راداری بسیار کمی دارند و دقیقاً برای عبور از شکاف‌های پدافندی ساخته شده‌اند. در چنین شرایطی، سامانه‌های دید حرارتی و پردازش تصویر می‌توانند تعیین‌کننده باشند.

برتری دیگر آذرخش نسبت به برخی سامانه‌های مشابه، تحرک بالاتر و قابلیت استقرار سریع آن است. در جنگ امروز، سامانه‌ای که بتواند سریع جابه‌جا شود، شانس بیشتری برای بقا دارد. چون میدان نبرد مدرن، میدان شکار سامانه‌های ثابت است.

سامانه مجید در جنگ رمضان ثابت کرد پدافند کوتاه‌برد ایران می‌تواند مؤثر باشد. اما همان جنگ نشان داد که این مسیر هنوز کامل نشده است. ایران برای نفوذناپذیر کردن آسمانش، به لایه‌های بیشتر، تعداد بالاتر سامانه‌ها و شبکه‌ای گسترده‌تر از دفاع نزدیک نیاز دارد.

آذرخش اگر درست توسعه پیدا کند، می‌تواند یکی از مهم‌ترین حلقه‌های همین شبکه باشد؛ سامانه‌ای که شاید امروز کمتر شناخته شده باشد، اما در جنگ‌های آینده، نقش آن می‌تواند بسیار فراتر از ظاهر ساده و جمع‌وجورش باشد؛ و شاید مهم‌ترین درس جنگ رمضان همین بود؛ اینکه جنگ آینده، جنگ سرعت، داده و بقاست. دیگر فقط آن سامانه‌ای برنده نیست که موشک بزرگ‌تری دارد. سامانه‌ای موفق خواهد بود که زودتر ببیند، زودتر تصمیم بگیرد و زودتر شلیک کند. در چنین دنیایی، آذرخش فقط یک سامانه پدافندی کوتاه‌برد نیست؛ بخشی از تلاش برای ساختن آسمانی است که عبور از آن، برای هر پهپاد و هر مهاجمی، به مأموریتی پرهزینه و مرگبار تبدیل شود.