شنبه چگونه به روز تعویق و آغاز سخت هفته تبدیل شد؟

در فرهنگ ایران جدید، برخی از واژه ها، کارکردهای جدید یافته اند که احتمالا مردمان گذشته هیچ گاه چنین کارکردی به ذهنشان خطور نمی‌کرده است.

کد خبر: ۱۳۷۷۰۶۱

تاریخ: ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۱:۴۴

در فرهنگ روزمره ایرانیان، «شنبه» فراتر از یک روز تقویمی، به نمادی از امیدهای معوق، آغازهای خیالی و چرخه‌ای از تعلل تبدیل شده است.

به گزارش سرویس اجتماعی تابناک،  اصطلاح پرتکرار «از شنبه شروع می‌کنم» – که در شبکه‌های اجتماعی، گفت‌وگوهای خانوادگی و حتی محتوای انگیزشی طنزآمیز فراوان به چشم می‌خورد – ریشه در پدیده‌ای روان‌شناختی دارد که متخصصان آن را «اهمال‌کاری» می‌نامند. این عبارت، نشان‌دهنده تمایل انسان به موکول کردن تغییرات مثبت به نقطه‌ای فرضی در آینده است؛ نقطه‌ای که اغلب هرگز فرا نمی‌رسد.

شنبه تاریخی اماغ بی انرژی

شنبه در تقویم ایران، نخستین روز کاری رسمی هفته است. پس از تعطیلی جمعه – روز تعطیل استاندارد – شنبه باید نماد انرژی تازه، برنامه‌ریزی و شروعی قدرتمند باشد. اما در واقعیت اجتماعی ایران، اغلب به «آغاز شل هفته» تبدیل شده است. بسیاری از شهروندان در شبکه‌های مجازی مانند اینستاگرام و تردز، از «شل شروع شدن شنبه‌ها» سخن می‌گویند: ترافیک سنگین اما روحیه‌ای خسته، بازارهایی که هنوز به ریتم کامل برنگشته‌اند، و اداراتی که با تأخیر و بی‌حوصلگی کار را آغاز می‌کنند. تورم مزمن، نگرانی‌های اقتصادی و بلاتکلیفی‌های اجتماعی، این «شلی» را تشدید کرده و شنبه را به روزی تبدیل کرده که «معنای واقعی اول هفته» را ندارد.

فراتر از تنبلی

از منظر روان‌شناسی، این پدیده عمیق‌تر از تنبلی ساده است. ریشه آن به «تعلل» بازمی‌گردد؛ مکانیسمی دفاعی که فرد با آن از اضطراب مواجهه با وظایف یا ترس از شکست اجتناب می‌کند. طبق تحلیل‌های منتشرشده، تکرار «از این شنبه» چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کند: وعده‌ای که اعتمادبه‌نفس را می‌بلعد و فاصله با اهداف را افزایش می‌دهد. هر بار که شنبه می‌آید و تغییری رخ نمی‌دهد، حس ناکامی تقویت می‌شود و فرد بیشتر به تعویق می‌اندازد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد این الگو در جوامعی با فشارهای اقتصادی و اجتماعی بالا، شایع‌تر است، جایی که آینده نامطمئن، انگیزه برای شروع فوری را کاهش می‌دهد.

در لایه اجتماعی، شنبه ایرانی آینه‌ای از مناسبات فرهنگی و اقتصادی است. با وجود پیشنهادهایی برای تعطیلی شنبه یا تغییر ساعت کاری (مانند مصوبات مرتبط با مدیریت انرژی)، ذهنیت جمعی تغییر چندانی نکرده. برخی تحلیل‌ها این را به «فرهنگ تعطیلات طولانی» و عادت به «جمعه‌محوری» نسبت می‌دهند. شنبه برای بسیاری، روز جبران خستگی آخر هفته، پرداخت قبوض عقب‌افتاده یا شروع رژیم و ورزش خیالی است – اما واقعیت اغلب به تعویق افتادن تا «شنبه بعدی» ختم می‌شود. حتی در شرایط بلاتکلیفی سیاسی-اجتماعی اخیر، عبارت‌های طنزآمیزی مانند «بذار تکلیف ایران معلوم شه، بعد از شنبه شروع می‌کنم» رواج یافته که نشان‌دهنده تأثیر عوامل کلان بر انگیزش فردی است.

بار معنایی سنگین

جذابیت این موضوع در لایه‌های فرهنگی نیز نهفته است. شنبه در اساطیر و تقویم ایرانی با سیاره کیوان (زحل) پیوند خورده که نماد صبر، محدودیت و تأمل است – گویی از دیرباز این روز بار معنایی سنگینی داشته. در ادبیات عامیانه و ضرب‌المثل‌ها هم ردپایی از این حس «شروع اما نه حالا» دیده می‌شود. با این حال، در دنیای دیجیتال امروز، این پدیده به meme (میم)تبدیل شده: پست‌هایی که با طنز تلخ از «شنبه‌های رویایی» سخن می‌گویند و خواننده را به تأمل وامی‌دارند.

راهکار جبران

روان‌شناسان توصیه می‌کنند برای شکستن این چرخه، «شنبه» را از اینسنگینی و روز اول دانستن پایین بیاوریم. هر روز را به مثابه شنبه ببینیم، با عادت‌های کوچک شروع کنیم و مسئولیت را بپذیریم. اما در سطح اجتماعی، نیاز به محیطی پایدارتر است که امید به آینده را تقویت کند تا وعده‌های «شنبه» به عمل تبدیل شوند.

این تحول معنایی شنبه، از یک روز کاری ساده به نماد امیدهای معوق، نشان‌دهنده عمق تأثیر شرایط زندگی بر روان جمعی است. در ایران امروز، شنبه دیگر فقط آغاز هفته نیست؛ روایتی است از مبارزه انسان مدرن با تعلل، در بستری از چالش‌های اقتصادی و اجتماعی. شاید وقت آن رسیده که نه از شنبه، بلکه از «امروز» شروع کنیم – پیش از آنکه شنبه‌های بی‌شمار دیگری به تعویق بیفتند. لطفا تغییر درباره نگرش به شنبه را به شنبه موکول نکنید. از همین لحظه آغاز کنید؛ چرا که ممگن است در کل روزهای هفته ما تاثیرگذار باشد.