طلوع ۱۱۰؛ موتور کوچکی که صدای جنگ مدرن را می‌سازد

در دنیای فناوری نظامی، همیشه همه‌چیز به موشک‌های غول‌پیکر، جنگنده‌های چند میلیارد دلاری یا بمب‌افکن‌های رادارگریز ختم نمی‌شود. گاهی یک موتور کوچک، کم‌صدا و به ظاهر ساده می‌تواند نقشی بازی کند که سرنوشت میدان نبرد را تغییر دهد. موتور توربوجت «طلوع ۱۱۰» را می‌توان یکی از همین پروژه‌ها دانست؛ موتوری که اگرچه در ابعاد یک جنگنده بزرگ نیست، اما برای صنعت پهپادی و موشکی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. در واقع در عصر جنگ‌های نامتقارن، گاهی مهم‌ترین سلاح نه آن چیزی است که سریع‌تر پرواز می‌کند، بلکه آن چیزی است که ارزان‌تر، ماندگارتر و قابل تولید انبوه‌تر باشد.

کد خبر: ۱۳۷۵۷۳۹

تاریخ: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ - ۰۰:۲۱

به گزارش تابناک؛ اگر بخواهیم داستان موتور طلوع ۱۱۰ را درک کنیم، ابتدا باید سراغ خود مفهوم موتور توربوجت برویم. توربوجت‌ها از نخستین نسل موتور‌های جت محسوب می‌شوند؛ موتور‌هایی که اساس کار آنها بر مکش هوا، فشرده‌سازی، احتراق و خروج گاز‌های داغ با سرعت بسیار بالا استوار است. همین خروج پرسرعت گازهاست که نیروی رانش تولید می‌کند و پرنده را به جلو می‌راند.

در ظاهر، این فرایند ساده به نظر می‌رسد؛ هوا وارد موتور می‌شود، سوخت می‌سوزد و رانش تولید می‌شود. اما در عمل، طراحی یک موتور جت یکی از پیچیده‌ترین حوزه‌های مهندسی جهان است. داخل یک توربوجت، قطعاتی وجود دارند که با سرعتی سرسام‌آور می‌چرخند و هم‌زمان باید دمایی را تحمل کنند که گاهی از هزار درجه سانتی‌گراد فراتر می‌رود. بشر برای پرواز، اول مجبور شد فلز را وارد جهنم کند و بعد از آن انتظار داشته باشد سالم بیرون بیاید.

طلوع ۱۱۰ در اصل یک موتور توربوجت سبک و کوچک است که برای استفاده در پهپادها، اهداف پرنده، برخی موشک‌های کروز و سامانه‌های هوایی سبک توسعه یافته است. اهمیت چنین موتوری دقیقاً در همین ابعاد کوچک نهفته است. ساخت موتور جت بزرگ برای جنگنده‌ها فوق‌العاده دشوار و پرهزینه است، اما طراحی موتور‌های کوچک و قابل‌اعتماد برای پهپاد‌ها و کروز‌ها نیز چالش‌های خاص خود را دارد.

در سال‌های اخیر، جهان نظامی به شدت به سمت پهپاد‌ها و موشک‌های کروز حرکت کرده است. دلیل آن هم روشن است؛ این سامانه‌ها نسبت به جنگنده‌های سرنشین‌دار ارزان‌تر هستند، ریسک انسانی ندارند و در بسیاری از مأموریت‌ها می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند. اما قلب تمام این پرنده‌ها، موتور آنهاست.

طلوع ۱۱۰ دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند. این موتور به گونه‌ای طراحی شده که بتواند در ابعاد نسبتاً کوچک، رانش کافی برای پرواز مداوم و پایدار فراهم کند. در موتور‌های جت کوچک، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها حفظ تعادل میان وزن، مصرف سوخت و راندمان است. موتور باید هم سبک باشد، هم توان کافی تولید کند و هم آن‌قدر سوخت مصرف نکند که پرنده بعد از چند دقیقه سقوط کند.

از نظر ساختاری، طلوع ۱۱۰ مانند اغلب توربوجت‌ها از چند بخش اصلی تشکیل شده است؛ ورودی هوا، کمپرسور، محفظه احتراق، توربین و نازل خروجی. هوا پس از ورود به موتور توسط کمپرسور فشرده می‌شود. سپس سوخت به آن اضافه شده و احتراق رخ می‌دهد. گاز‌های داغ حاصل از احتراق توربین را می‌چرخانند و در نهایت با سرعت بالا از نازل خارج می‌شوند تا رانش تولید شود.

اما چیزی که طراحی چنین موتوری را دشوار می‌کند، فقط چیدمان این قطعات نیست؛ مسئله اصلی دقت فوق‌العاده در ساخت آنهاست. پره‌های توربین باید در دور‌های بسیار بالا بدون شکستگی کار کنند، کمپرسور باید جریان هوا را با کمترین آشفتگی فشرده کند و محفظه احتراق باید بتواند شعله را به صورت پایدار حفظ کند. کوچک‌ترین نقص در بالانس قطعات می‌تواند موتور را در چند ثانیه نابود کند.

در موتور‌هایی مانند طلوع ۱۱۰، مسئله مواد نیز اهمیت حیاتی دارد. دمای داخل موتور جت آن‌قدر بالاست که فلزات عادی توان تحمل آن را ندارند. به همین دلیل طراحی چنین موتوری نیازمند استفاده از آلیاژ‌های مقاوم در برابر حرارت، پوشش‌های ویژه و فناوری‌های دقیق ساخت است.

یکی از نکات مهم درباره طلوع ۱۱۰، ارتباط آن با صنعت پهپادی ایران است. در سال‌های اخیر، ایران سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی توسعه پهپاد‌های رزمی، شناسایی و انتحاری انجام داده و بسیاری از این سامانه‌ها به موتور‌های سبک و کم‌مصرف نیاز دارند. در چنین شرایطی، داشتن توان تولید موتور‌های جت داخلی اهمیت بسیار زیادی پیدا می‌کند.

در واقع در صنعت هوافضا، موتور همیشه سخت‌ترین بخش ماجراست. طراحی بدنه، بال یا حتی سامانه هدایت بدون موتور قابل‌اعتماد تقریباً بی‌معناست. به همین دلیل کشور‌هایی که بتوانند موتور‌های جت خود را توسعه دهند، وارد یکی از دشوارترین حوزه‌های فناوری شده‌اند.

طلوع ۱۱۰ را نمی‌توان با موتور جنگنده‌های سنگین مقایسه کرد، اما این مقایسه اساساً اشتباه است. فلسفه وجودی این موتور چیز دیگری است؛ تولید یک پیشران کوچک، ارزان، قابل تولید انبوه و مناسب برای سامانه‌های بدون سرنشین. در جنگ‌های مدرن، مخصوصاً نبرد‌های فرسایشی، گاهی تعداد بالا و هزینه کمتر اهمیت بیشتری از پیچیدگی فوق‌العاده دارد.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم چنین موتورهایی، سادگی نسبی نگهداری آنهاست. موتور‌های کوچک توربوجت معمولاً نسبت به موتور‌های بزرگ جنگنده‌ها ساختار ساده‌تری دارند و برای مأموریت‌های خاص طراحی می‌شوند. البته همین سادگی نسبی نیز در دنیای مهندسی هوافضا همچنان فوق‌العاده پیچیده محسوب می‌شود. جایی که حتی چند صدم میلی‌متر خطا در ساخت، می‌تواند کل موتور را نابود کند.

در حوزه نظامی، موتور‌هایی مانند طلوع ۱۱۰ معمولاً در پرنده‌هایی استفاده می‌شوند که باید مسافت نسبتاً طولانی را با سرعت بالا طی کنند. برخلاف پهپاد‌های ملخی که سرعت پایین‌تری دارند، استفاده از موتور جت اجازه می‌دهد پرنده سریع‌تر حرکت کند و در برخی مأموریت‌ها دشوارتر رهگیری شود.

البته موتور‌های توربوجت کوچک محدودیت‌های خود را نیز دارند. مصرف سوخت آنها معمولاً بیشتر از موتور‌های پیستونی است و در سرعت‌های پایین راندمان کمتری دارند. به همین دلیل انتخاب میان موتور ملخی یا جت همیشه به نوع مأموریت بستگی دارد. اما زمانی که سرعت و ابعاد کوچک اهمیت پیدا می‌کند، توربوجت‌ها همچنان گزینه‌ای بسیار مهم هستند.

طلوع ۱۱۰ را همچنین می‌توان بخشی از روند تلاش ایران برای بومی‌سازی فناوری پیشران‌های هوایی دانست. در دنیای امروز، تحریم‌ها و محدودیت‌های فناوری باعث شده بسیاری از کشور‌ها به سمت توسعه موتور‌های داخلی حرکت کنند. زیرا بدون دسترسی به موتور، عملاً بسیاری از پروژه‌های هوافضایی متوقف خواهند شد.

اما شاید مهم‌ترین نکته درباره موتور‌هایی مانند طلوع ۱۱۰ این باشد که آنها بازتاب تغییر ماهیت جنگ‌ها هستند. زمانی قدرت هوایی فقط در اختیار جنگنده‌های سرنشین‌دار بود، اما امروز پهپاد‌ها و سامانه‌های بدون سرنشین به بخش جدایی‌ناپذیر میدان نبرد تبدیل شده‌اند. در چنین فضایی، موتور‌های کوچک جت دیگر صرفاً پروژه‌ای صنعتی نیستند؛ آنها بخشی از معماری جدید جنگ مدرن محسوب می‌شوند.

امروز رقابت واقعی در جهان فقط بر سر ساخت جنگنده‌های بزرگ نیست؛ رقابت بر سر توان تولید انبوه، هزینه کمتر و انعطاف عملیاتی نیز هست. موتور طلوع ۱۱۰ دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا می‌کند؛ موتوری کوچک که شاید در نگاه اول چندان هیجان‌انگیز به نظر نرسد، اما در واقع بخشی از زیرساخت جنگ‌های آینده است.

موتور‌های جت کوچک مانند طلوع ۱۱۰ یادآور این واقعیت هستند که فناوری نظامی فقط در هیبت غول‌های آهنی معنا پیدا نمی‌کند. گاهی سرنوشت یک عملیات را موتوری تعیین می‌کند که آن‌قدر کوچک است که در دل یک پهپاد جا می‌شود، اما آن‌قدر پیچیده است که ساختنش فقط از عهده معدودی کشور برمی‌آید. طلوع ۱۱۰ دقیقاً محصول همین جهان جدید است؛ جهانی که در آن، آسمان دیگر فقط متعلق به جنگنده‌های عظیم نیست.