داستان پرده کعبه + عکس

هر سال یک بار، جامه کعبه عوض می‌شود، اما داستان این پارچه ابریشمی و طلادوزی‌شده چیست؟

کد خبر: ۱۳۷۵۲۴۸

تاریخ: ۰۵ خرداد ۱۴۰۵ - ۲۳:۰۳

به گزارش تابناک به نقل از ایسنا، حج با حضور مسلمانی از سراسر جهان که سالانه برای زیارت خانه خدا به مکه می‌روند،  آغاز شده است و بیش از ۲۰ میلیون زائر تمتع و عمره سالانه مناسک خود را در مکه و در جوار کعبه پوشیده از پرده‌ای سیاه‌رنگ و مزین به آیات طلادوزی‌شده به جا می‌آورند. شکوه این خانه و آن پرده سیاه، خود روایتگر هزاران نکته و ظرافت خاص است.

کعبه، که در زبان عربی به معنی مکعب است، مقدس‌ترین مکان مسلمانان به شمار می‌آید که در مرکز مسجدالحرام قرار دارد. مسلمانان در سراسر جهان در طول نمازهای پنجگانه روزانه خود، رو به کعبه می‌ایستند؛ جهتی که به عنوان قبله شناخته می‌شود و بیش از یک میلیارد نفر را صرف نظر از مکانشان در سراسر جهان، در یک عمل عبادت واحد متحد می‌کند.

بنابر گزارش الجزیره، کعبه ۱۳.۱ متر (۴۳ فوت) ارتفاع، ۱۲.۸ متر (۴۲ فوت) طول و ۱۱.۰۳ متر (۳۶ فوت) عرض دارد.

بنای کعبه دارای دری از جنس طلا در ضلع شمال شرقی خود است که بیش از دو متر از سطح زمین ارتفاع دارد. این در که از ۲۸۰ کیلوگرم طلای خالص ساخته شده است، ۳/۱ متر ارتفاع و ۱/۹ متر عرض دارد و معمولا سالی دو بار برای شست‌وشوی تشریفاتی درون کعبه باز می‌شود.

داخل کعبه ساده است، با سه ستون چوبی که سقف را نگه داشته و پلکانی که به سقف منتهی می‌شود، اما پارچه ابریشم سیاهی که کعبه را می‌پوشاند، تاریخچه‌ و جزئیاتی خیره‌کننده دارد.

تصویری شبیه‌سازی شده از داخل کعبه

عنصر اصلی پرده کعبه پارچه ابریشم سیاهی است که ارتفاع آن ۱۴ متر است. علاوه بر نوار گلدوزی شده به عرض تقریبی ۹۵ سانتی‌متر و طول ۴۷ متر، ‌ بالای در کعبه، پرده‌ای به نام «برقع» آویزان است که تزئین‌شده‌ترین بخش پرده کعبه است.

نمایی از کعبه، ۱۸۸۹ میلادی

مشخص نیست که چه کسی برای اولین بار کعبه را با پارچه پوشاند. رایج‌ترین نظریه در میان مورخان این است که این سنت ریشه‌هایی در پیش از اسلام دارد. بیشتر مورخان موافقند که «طُبَّ اَسعَد کامل»، پادشاه یمن، اولین کسی بود که کعبه را در سال ۴۰۰ میلادی با پارچه‌ای مخصوص از یمن پوشاند.

بر اساس نظریه‌ دیگر، کعبه نخستین‌بار توسط خود حضرت اسماعیل (ع) پوشانده شد، با این حال هیچ مدرک قطعی برای تأیید این موضوع وجود ندارد.

«Mensud Dulovic»، استاد مطالعات قرآنی در مدرسه «غازی خسرو بگ» در سارایوو و نویسنده کتاب «راهنمای مکه مکرمه»، به الجزیره گفت: «اگر حضرت اسماعیل پوششی روی کعبه قرار داده باشد، احتمالا به بخشی از آن محدود می‌شد، نه کل بنا.»

امروزه، پرده کعبه از ابریشم طبیعی ساخته می‌شود. با این حال، در طول تاریخ، مواد مختلفی برای پوشاندن کعبه استفاده می‌شد.

تصویری از کعبه در سال ۱۹۲۵ میلادی (گتی ایمیجز)

پارچه‌هایی که در ابتدا برای پوشاندن کعبه استفاده می‌شدند، ‌ معمولا از الیاف طبیعی مانند کتان، پنبه و پشم ساخته می‌شدند و البته برخی منابع تاریخی به استفاده از چرم و پوست حیوانات به‌ویژه در دوران پیش از اسلام نیز اشاره می‌کنند.

انتخاب نوع موادی که در ساخت پارچه به کار می‌رفت و همچنین مکانی که پرده کعبه در آن تولید می‌شد، بیشتر بازتابی از در دسترس بودن نوع الیاف و همچنین نفوذ حاکمان مسلمان در هر دوره بود.

جزئیات دقیقی از پرده ابریشمی گلدوزی‌شده در قاهره (مصر) در اواسط قرن نوزدهم میلادی (آلما میلیشیچ/الجزیره)

«کارول بیر»، پژوهشگر موزه نساجی در دانشگاه جورج واشنگتن در واشنگتن دی‌سی با اشاره به اینکه نوع پرده کعبه بسیار متاثر از خلافت بود در گفت‌وگو با «الجزیره» توضیح داد در حالی که عربستان مرکز خلافت اولیه اسلامی بود، پرده کعبه در مصر تولید می‌شد. در آن زمان، مصر صنعت نساجی بسیار پیشرفته‌ای داشت.

بعدها پرده کعبه در زمان امویان در دمشق، و در زمان عباسیان در بغداد و همچنین در یمن ساخته شد تا اینکه پس از پایان امپراتوری عثمانی به خاندان سعود در عربستان سعودی منتقل شد.

ساخت پرده کعبه فرآیندی دقیق است که چندین مرحله را شامل می‌شود.

یک کارگر سعودی در حال گلدوزی خوشنویسی اسلامی با استفاده از نخ نقره با روکش طلا روی پرده‌ کعبه است. مکه، ۶ ژوئیه ۲۰۲۲ (عمر نبیل/ آسوشیتدپرس)

امروزه، پرده کعبه از تقریبا ۶۷۰ کیلوگرم ابریشم طبیعی ساخته می‌شود که با حدود ۱۲۰ کیلوگرم نخ طلای ۲۴ عیار و ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم نخ نقره گلدوزی شده است.

بیش از ۲۴۰ نفر در کارخانه پرده کعبه در مکه در تولید این پارچه نقش دارند و از ترکیبی از فناوری مدرن، دارهای سنتی و  تکنیک خوشنویسی عربی استفاده می‌کنند.

مراحل پایانی آماده‌سازی پرده کعبه، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۴ (رفیق مقبول/ آسوشیتدپرس)

ابریشم که امروزه از ایتالیا وارد می‌شود، ابتدا در آب سرد با شوینده‌های مخصوص و صابون روغن زیتون شسته می‌شود تا موم طبیعی از نخ‌ها گرفته شود و سپس ابریشم چندین‌بار در آب داغ با دمای حدود ۹۰ درجه سانتی‌گراد شسته می‌شود تا رنگ طبیعی خود را به دست‌آورد. پس از آن ابریشم به رنگ سیاه رنگ می‌شود.

در حالی که اعتقاد بر این است که نسخه‌های اولیه پرده کعبه بسیار ساده‌تر بودند، هزینه تولید آن امروزه بیش از ۲۵ میلیون ریال سعودی (حدود ۶/۶۵ میلیون دلار) تخمین زده می‌شود.

پرده کعبه هر سال عوض می‌شود (عمر نبیل/آسوشیتدپرس)

پرده با آیات و عبارات مختلف قرآنی گلدوزی شده است که برخی از آن‌ها آیات قرآنی مرتبط با حج و یاد خداوند را شامل می‌شوند.

نکته قابل توجه اینجاست که رنگ‌ پرده کعبه در طول تاریخ متفاوت بوده است و رنگ‌های استفاده شده شامل سفید، سبز، زرد و سیاه است.

پارچه‌ای گلدوزی‌شده، که مراسم سالانه حمل پرده کعبه از قاهره به مکه با آن انجام می‌شد. (آلما میلیشیچ/الجزیره)

پرده‌های کعبه که در سوریه ساخته می‌شدند قرمز، سبز، زرد و سفید بودند و به گفته «کارول بیر» (پژوهشگر موزه نساجی در دانشگاه جورج واشنگتن) این رنگ‌ها در هنر اسلامی پیشینه بسیار طولانی دارند.

به گفته «بیر» ‌ پرده کعبه در دوران پیش از اسلام که در یمن ساخته می‌شد، پارچه‌ای راه‌راه بوده است، زیرا منسوجات یمنی اغلب راه‌راه بودند.

پرده کعبه سالی یک بار توسط گروهی تخصصی از کارگران که مسئول برداشتن پوشش قدیمی کعبه و نصب پوشش جدید هستند، تعویض می‌شود.

کارگران در حال تمیز کردن پرده کعبه، عربستان سعودی، ۲۴ فوریه ۲۰۲۰ (عکس از عمر نبیل/ آسوشیتدپرس)

هنگامی که پارچه قدیمی برداشته می‌شود، به کارخانه‌ای که در اصل در آن تولید شده بود بازگردانده می‌شود. «اسمیر هالیلوویچ» استاد مطالعات اسلامی به «الجزیره» گفت که ارزشمندترین بخش‌های پرده کعبه، مانند بخش‌هایی که دارای گلدوزی طلا یا نقره، آیات قرآنی، یا پنل‌های تزئینی هستند، با دقت بریده شده و اغلب به موزه‌ها اهدا می‌شوند.

بخش برقع پرده کعبه که در اواسط قرن نوزدهم میلادی در قاهره ساخته شده است و اکنون در موزه هنر اسلامی در دوحه (قطر) به نمایش گذاشته شده است.

سایر بخش‌ها نیز به قطعات کوچکتر بریده شده و بین مقامات دولتی، سازمان‌ها و نمایندگان سفارت‌های خارجی مستقر در عربستان سعودی توزیع می‌شوند.

علاوه‌بر این، گاهی قطعات کوچکی به افرادی داده می‌شود که در خود مراسم تعویض حضور دارند.

هالیلوویچ  همچنین این ادعا را مطرح کرد به دلیل این فرآیند توزیع، برخی از قطعات پرده در نهایت به بازار آزاد راه پیدا می‌کنند و گاهی اوقات می‌توان آنها را به صورت آنلاین برای فروش پیدا کرد.

هنرمندی که در سال ۱۹۷۶ در یک مرکز دولتی در مکه، عربستان سعودی، پرده کعبه را با دست گلدوزی می‌کند. (آرشیو هالتون/گتی ایمیجز)

نمایی از کعبه در سال ۱۹۱۰ میلادی و چادرهایی که در اطراف آن برپا شده بود.