کسب وکارهای تاب‌آور در روزهای بحران

مرضیه محمدی*

کد خبر: ۱۳۷۳۵۲۲

تاریخ: ۲۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۴:۱۸

در ابتدا بهتر است به این مفهوم بپردازیم که «تاب‌آوری در کسب‌وکار» دقیقاً به چه معناست و یک «کسب‌وکار تاب‌آور» چه ویژگی‌هایی دارد.

در ادبیات علمی مدیریت و توسعه کسب‌وکار، تاب‌آوری به توانایی یک کسب‌وکار برای پیش‌بینی، آمادگی، سازگاری و بازیابی در برابر بحران‌ها، شوک‌ها و تغییرات ناگهانی گفته می‌شود.

به بیان دیگر، تاب‌آوری یعنی یک کسب‌وکار بتواند در شرایط دشوار، عملکرد اصلی خود را حفظ کند و پس از بحران دوباره به مسیر پایدار بازگردد.

در این تعریف، تاب‌آوری صرفاً به معنای «تحمل بحران» نیست؛ بلکه شامل قدرت یادگیری، انعطاف‌پذیری، تصمیم‌گیری سریع و توانایی بازطراحی مسیر کسب‌وکار نیز می‌شود.

بر همین اساس، «کسب‌وکار تاب‌آور» کسب‌وکاری است که در مواجهه با بحران‌هایی مانند رکود اقتصادی، جنگ، اختلال اینترنت، تغییرات بازار، مشکلات تأمین یا کاهش تقاضا، دچار فروپاشی ناگهانی نمی‌شود و می‌تواند خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.

چنین کسب‌وکاری معمولاً دارای ویژگی‌هایی مانند:

-تنوع در منابع درآمد،

-برنامه جایگزین در شرایط بحران،

-قدرت مدیریت ریسک،

-ارتباط مؤثر با مشتری،

-انعطاف در مدل فعالیت،

و توانایی تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت است.

در واقع، تفاوت اصلی میان یک کسب‌وکار عادی و یک کسب‌وکار تاب‌آور، در نحوه مواجهه با بحران‌هاست.

کسب‌وکارهای معمولی در بحران متوقف می‌شوند، اما کسب‌وکارهای تاب‌آور تلاش می‌کنند حتی در سخت‌ترین شرایط نیز مسیر ادامه فعالیت را پیدا کنند.

یک مثال

برای درک عملی مفهوم نبود تاب‌آوری در کسب‌وکار می‌خواهم به این نکته اشاره کنم  فرض کنید یک برند پوشاک زنانه فعالیت خود را عمدتاً بر بستر اینستاگرام بنا کرده است. این کسب‌وکار در ظاهر فروش خوبی دارد؛ روزانه سفارش می‌گیرد، تبلیغات انجام می‌دهد و مشتریان فعالی دارد، اما ساختار آن از نظر تاب‌آوری بسیار شکننده است.

این برند فقط از یک کانال فروش استفاده می‌کند، بانک اطلاعات مشتریان ندارد، سایت مستقل ندارد، سیستم ارسال و لجستیک آن وابسته به چند پیج واسطه است و تمام بازاریابی آن بر پایه تبلیغات اینفلوئنسری شکل گرفته است. در چنین شرایطی، با بروز یک بحران مانند جنگ، ناامنی اقتصادی، اختلال اینترنت، محدودیت‌های حمل‌ونقل یا کاهش شدید قدرت خرید مردم، عملاً جریان فروش متوقف می‌شود.

در زمان جنگ، رفتار بازار به‌سرعت تغییر می‌کند؛ اولویت مردم از خریدهای غیرضروری به نیازهای اساسی منتقل می‌شود، هزینه تأمین مواد اولیه افزایش پیدا می‌کند، زنجیره تأمین دچار اختلال می‌شود و بسیاری از کانال‌های تبلیغاتی یا فروش کارایی خود را از دست می‌دهند. در چنین شرایطی، کسب‌وکاری که فقط بر فروش روزانه و شرایط عادی بازار متکی بوده، به‌شدت آسیب‌پذیر خواهد بود.

در این وضعیت، کسب‌وکار با چند آسیب هم‌زمان روبه‌رو می‌شود:

* کاهش شدید فروش و افت تقاضا

* قفل‌شدن سرمایه در انبار و موجودی کالا

* اختلال در ارسال سفارش‌ها و تأمین کالا

* افزایش هزینه‌های عملیاتی و تبلیغات

* ناتوانی در پرداخت حقوق، اجاره و هزینه‌های ثابت

* از دست‌دادن مشتریان به دلیل قطع ارتباط با بازار

* فرسودگی تیم و کاهش انگیزه نیروی انسانی

* احتمال تعطیلی یا ورشکستگی در صورت تداوم بحران

اما یک کسب‌وکار تاب‌آور در همین شرایط رفتار متفاوتی دارد. همان برند اگر از ابتدا روی تنوع کانال‌های فروش، ایجاد باشگاه مشتریان، ذخیره اطلاعات مخاطبان، مدیریت نقدینگی، تنوع تأمین‌کنندگان و سناریوهای بحران کار کرده باشد، در زمان جنگ دچار فروپاشی کامل نمی‌شود. چنین کسب‌وکاری می‌تواند سریع‌تر مدل فروش خود را تغییر دهد، هزینه‌ها را مدیریت کند، محصولات متناسب با شرایط بازار ارائه کند و ارتباط خود را با مشتریان حفظ کند.

برای مثال، در بسیاری از بحران‌های جنگی و ناآرامی‌های منطقه‌ای، کسب‌وکارهایی که کاملاً وابسته به فروش حضوری، تبلیغات آنلاین یا واردات بودند، بخش بزرگی از بازار خود را از دست دادند؛ اما مجموعه‌هایی که شبکه فروش متنوع، انعطاف عملیاتی و مدیریت بحران داشتند، توانستند فعالیت خود را ادامه دهند و حتی پس از بحران سهم بازار بیشتری به دست آورند.

«شکست» یا «بقا»...

در واقع، در شرایط جنگ و بحران، تفاوت میان «شکست» و «بقا» در بسیاری از مواقع نه به اندازه سرمایه، بلکه به میزان تاب‌آوری کسب‌وکار وابسته است؛ یعنی توان سازگاری، حفظ عملکرد و تصمیم‌گیری سریع در شرایط ناپایدار و پرریسک.

در آخر می‌خواهم به این نکته اشاره کنم که تاب‌آوری در کسب‌وکار، صرفاً یک مفهوم تئوریک یا مدیریتی نیست؛ بلکه یک ضرورت حیاتی برای بقا و پایداری در شرایط بی‌ثبات امروز است. بحران‌هایی مانند جنگ، رکود اقتصادی، اختلال اینترنت، تغییر رفتار بازار، تحریم، تورم یا تغییرات فناوری نشان داده‌اند که کسب‌وکارهای موفق، الزاماً بزرگ‌ترین یا سرمایه‌دارترین مجموعه‌ها نیستند؛ بلکه آن‌هایی هستند که توان «سازگاری سریع» با شرایط جدید را دارند.

درواقع، مهم‌ترین ویژگی یک کسب‌وکار تاب‌آور، «انعطاف‌پذیری» است. انعطاف‌پذیری یعنی توان تغییر مسیر بدون فروپاشی؛ یعنی کسب‌وکار بتواند در شرایط بحران، مدل درآمدی، شیوه فروش، ساختار هزینه، روش ارتباط با مشتری یا حتی محصول خود را متناسب با شرایط جدید بازطراحی کند.

کسب‌وکاری که انعطاف‌پذیر نیست، معمولاً به یک بازار، یک محصول، یک کانال فروش یا یک شیوه درآمد وابسته می‌شود و با کوچک‌ترین اختلال، دچار بحران می‌شود. اما مجموعه‌ای که انعطاف عملیاتی و ذهنی دارد، بحران را فقط تهدید نمی‌بیند؛ بلکه آن را به فرصتی برای بازآفرینی و بازطراحی تبدیل می‌کند.

راهکارهای اصلی ایجاد تاب‌آوری در کسب‌وکار را می‌توان در چند محور مهم دسته‌بندی کرد:

اول تنوع در کانال‌های فروش و درآمد

وابستگی کامل به یک پلتفرم یا بازار، یکی از بزرگ‌ترین نقاط ضعف کسب‌وکارهاست. کسب‌وکار تاب‌آور باید هم‌زمان از چند مسیر فروش استفاده کند؛ مانند سایت، شبکه‌های اجتماعی، فروش سازمانی، مارکت‌پلیس‌ها، فروش حضوری یا شبکه نمایندگی. تنوع درآمدی باعث می‌شود در صورت اختلال یک مسیر، کل جریان درآمد متوقف نشود.

دوم  انعطاف در مدل کسب‌وکار که در ابتدا نیز به آن اشاره شد

در بحران، نیاز بازار تغییر می‌کند. مجموعه‌ای موفق‌تر است که بتواند سریع خدمات یا محصولات خود را متناسب با شرایط جدید بازطراحی کند.

[5/18/2026 1:18 PM] مجید رفیعی: برای مثال، در شرایط جنگ یا رکود، بسیاری از مشتریان به‌دنبال محصولات اقتصادی‌تر، خدمات ضروری‌تر یا خریدهای کم‌ریسک‌تر هستند. کسب‌وکار انعطاف‌پذیر این تغییر رفتار را سریع تشخیص می‌دهد و خود را با آن تطبیق می‌دهد.

سه این‌که مدیریت نقدینگی و کاهش وابستگی مالی

بسیاری از کسب‌وکارها نه به دلیل نبود مشتری، بلکه به دلیل بحران نقدینگی شکست می‌خورند. ایجاد ذخیره مالی، کنترل هزینه‌های غیرضروری، مدیریت بدهی‌ها و برنامه‌ریزی مالی در شرایط بحران، یکی از مهم‌ترین اصول تاب‌آوری است.

چهار می‌توان به ایجاد زیرساخت دیجیتال و بانک اطلاعات مشتریان اشاره کرد

کسب‌وکاری که فقط در فضای شبکه‌های اجتماعی حضور دارد اما اطلاعات مشتریان خود را ذخیره نکرده، درواقع کنترل بازار خود را در اختیار دیگران گذاشته است. ایجاد سایت، CRM، باشگاه مشتریان و بانک اطلاعاتی، امکان ارتباط پایدار با مشتری را حتی در شرایط بحران فراهم می‌کند.

و محور پنجم تنوع در زنجیره تأمین و منابع است

وابستگی به یک تأمین‌کننده، یک شریک یا یک مسیر واردات، ریسک کسب‌وکار را بالا می‌برد. کسب‌وکار تاب‌آور همیشه سناریوهای جایگزین برای تأمین مواد اولیه، لجستیک و نیروی انسانی دارد.

محور مهمی که مورد غفلت قرار می‌گیرد آموزش و آماده‌سازی تیم

در بحران، تیمی موفق‌تر است که قدرت تصمیم‌گیری، یادگیری و هماهنگی داشته باشد. آموزش مهارت حل مسئله، مدیریت بحران، کار تیمی و تصمیم‌گیری سریع، بخشی از فرآیند تاب‌آورسازی سازمان است.

و مورد آخر هم می‌توان به سناریونویسی و مدیریت بحران اشاره کرد.

بسیاری از کسب‌وکارها فقط برای شرایط عادی برنامه دارند. درحالی‌که مجموعه حرفه‌ای، برای بحران‌های مختلف سناریو طراحی می‌کند؛ مانند قطع اینترنت، کاهش فروش، اختلال زنجیره تأمین یا رکود بازار. همین آمادگی ذهنی باعث واکنش سریع‌تر در زمان بحران می‌شود.

در نهایت، تاب‌آوری یعنی توان ادامه مسیر در شرایطی که بسیاری از کسب‌وکارها متوقف می‌شوند. آینده متعلق به کسب‌وکارهایی است که فقط به رشد فکر نمی‌کنند، بلکه برای بقا، سازگاری و بازسازی خود در شرایط پیچیده نیز آماده هستند. در جهان امروز، انعطاف‌پذیری دیگر یک مزیت رقابتی نیست؛ بلکه شرط اصلی دوام و ماندگاری کسب‌وکارهاست.

روانشناس اجتماعی*