جنگ افزار

نور؛ موشکی که خلیج فارس را برای ناوهای آمریکایی باریک‌تر کرد

در خلیج فارس، فاصله‌ها کوتاه است؛ آن‌قدر کوتاه که گاهی یک اشتباه، یک تأخیر چندثانیه‌ای یا حتی یک نقطه کوچک روی رادار می‌تواند سرنوشت یک ناو چند میلیارد دلاری را تغییر دهد. در چنین جغرافیایی، موشک‌های ضدکشتی فقط سلاح نیستند؛ ابزار تغییر معادله‌اند. موشک «نور» دقیقاً یکی از همان سلاح‌هایی است که باعث شد نیروی دریایی آمریکا دیگر نتواند با خیال راحت مثل دهه ۹۰ در آب‌های منطقه حرکت کند.

کد خبر: ۱۳۷۲۰۳۵

تاریخ: ۲۵ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۱:۰۰

به گزارش تابناک؛ خلیج فارس جای عجیبی برای جنگ دریایی است. برخلاف اقیانوس آرام یا اطلس که ناو‌ها فضای مانور عظیمی دارند، اینجا همه‌چیز فشرده و نزدیک است. فاصله سواحل ایران تا مسیر عبور شناور‌ها در بعضی نقاط آن‌قدر کم می‌شود که عملاً ناو‌های بزرگ وارد منطقه‌ای می‌شوند که زیر دید و برد انواع موشک‌ها قرار دارد؛ و دقیقاً در همین جغرافیاست که مفهوم «بازدارندگی موشکی» معنا پیدا می‌کند.

نور یکی از مهم‌ترین قطعات این پازل است؛ موشکی که شاید در ظاهر فقط یک موشک ضدکشتی باشد، اما در عمل بخشی از دکترین نبرد نامتقارن ایران در خلیج فارس را شکل داده است.

ریشه این موشک به موشک چینی C-۸۰۲ برمی‌گردد؛ موشکی که در دهه‌های گذشته به یکی از معروف‌ترین موشک‌های ضدکشتی آسیا تبدیل شد. ایران بعد از دستیابی به این فناوری، مسیر بومی‌سازی و توسعه آن را آغاز کرد و نتیجه، خانواده موشک‌های نور شد؛ موشکی که امروز در نسخه‌های مختلف روی شناورها، کامیون‌های ساحلی، بالگرد‌ها و حتی بعضی هواگرد‌های نظامی قابل استفاده است.

اما چیزی که نور را مهم می‌کند، فقط منشأ یا ظاهرش نیست؛ فلسفه طراحی آن است.

این موشک دقیقاً برای محیطی مثل خلیج فارس ساخته شده. محیطی شلوغ، باریک و پرتنش که در آن ناو‌های بزرگ مجبورند در برد تهدید باقی بمانند. نور یک موشک کروز ضدکشتی با پرواز ارتفاع پایین است؛ یعنی در بخش زیادی از مسیرش نزدیک سطح آب حرکت می‌کند تا دیرتر توسط رادار‌ها کشف شود.

همین ویژگی ساده، یکی از بزرگ‌ترین کابوس‌های سامانه‌های دفاعی دریایی است.

چون رادار‌ها در تشخیص اهداف نزدیک سطح آب همیشه محدودیت دارند. انحنای زمین، بازتاب امواج از سطح دریا و شلوغی محیط باعث می‌شود زمان واکنش ناو‌ها کاهش پیدا کند. یعنی وقتی موشک دیده می‌شود، ممکن است فقط چند ثانیه تا برخورد باقی مانده باشد.

نور دقیقاً روی همین منطق بنا شده است

این موشک معمولاً بردی در حدود ۱۲۰ تا ۲۰۰ کیلومتر بسته به نسخه دارد و با سرعتی نزدیک به زیرصوت بالا حرکت می‌کند. شاید امروز در عصر موشک‌های هایپرسونیک این سرعت عجیب به نظر نرسد، اما در نبرد دریایی، مسئله فقط سرعت نیست؛ مسئله زمان واکنش و تعداد تهدیدهاست.

یک ناوشکن آمریکایی شاید بتواند یک یا دو موشک را رهگیری کند، اما اگر هم‌زمان چند موشک از جهات مختلف شلیک شوند، داستان کاملاً عوض می‌شود؛ و این دقیقاً همان جایی است که نور وارد دکترین نبرد اشباعی می‌شود.

ایران سال‌هاست روی این ایده کار می‌کند که به‌جای رقابت مستقیم با ناو‌های غول‌پیکر آمریکایی، آنها را با تعداد زیاد تهدیدات کوچک‌تر تحت فشار قرار دهد. قایق‌های تندرو، پهپادها، مین‌های دریایی، موشک‌های ساحل‌پایه و موشک‌های ضدکشتی مثل نور، همه بخشی از همین تفکر هستند.

در چنین سناریویی، حتی پیشرفته‌ترین ناو دنیا هم وارد یک محیط فرسایشی می‌شود.

چون هر موشک نور الزاماً برای غرق کردن یک ناو هواپیمابر طراحی نشده؛ گاهی کافی است سامانه‌های حیاتی را از کار بیندازد، رادار را نابود کند یا بخشی از عرشه را تخریب کند. در جنگ دریایی مدرن، آسیب جدی به یک ناو چند میلیارد دلاری خودش یک پیروزی بزرگ است.

نور از موتور توربوجت استفاده می‌کند و در فاز پایانی با استفاده از رادار فعال هدف را پیدا می‌کند. این یعنی بعد از شلیک، موشک می‌تواند مستقل عمل کند و به سمت هدف برود. بعضی نسخه‌ها همچنین توانایی مقابله با جنگ الکترونیک و تغییر مسیر در مرحله نهایی را دارند تا رهگیری سخت‌تر شود.

در طول سال‌ها، ایران نسخه‌های مختلفی از این موشک را معرفی کرده و تلاش کرده برد، دقت و مقاومت آن در برابر اخلال الکترونیکی را افزایش دهد. همین روند باعث شده نور فقط یک موشک قدیمی کپی‌شده باقی نماند، بلکه تبدیل به یک خانواده موشکی شود.

اما اهمیت واقعی نور زمانی مشخص می‌شود که به جغرافیای تنگه هرمز نگاه کنی.

تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است. حجم عظیمی از نفت و گاز دنیا از این مسیر عبور می‌کند و همین باعث شده حضور نظامی آمریکا در منطقه دائمی باشد. اما مشکل ناو‌های آمریکایی اینجاست که برای عبور از این تنگه، مجبورند وارد محیطی شوند که عملاً زیر چتر موشکی ایران قرار دارد؛ و این یعنی هر تحرک نظامی می‌تواند در چند دقیقه وارد مرحله درگیری شود.

در نبرد‌های دریایی کلاسیک، ناو‌ها معمولاً تلاش می‌کنند فاصله خود را از تهدید حفظ کنند. اما در خلیج فارس این امکان محدود است. عرض کم منطقه و نزدیکی سواحل باعث شده موشک‌های ساحل‌پایه اهمیت فوق‌العاده‌ای پیدا کنند.

اینجاست که نور به یک ابزار بازدارندگی تبدیل می‌شود.

بازدارندگی فقط داشتن سلاح نیست؛ این است که طرف مقابل بداند هزینه درگیری بالا خواهد بود. موشک‌هایی مثل نور دقیقاً همین نقش را دارند. آنها به آمریکا یادآوری می‌کنند که هرگونه درگیری دریایی در خلیج فارس، برخلاف تصور اولیه، ممکن است بسیار پرهزینه و پیچیده شود.

در رزمایش‌های مختلف، ایران بار‌ها شلیک این موشک را نمایش داده است. بعضی از این آزمایش‌ها شامل حمله هم‌زمان از چند سکوی پرتاب بوده؛ تاکتیکی که نشان می‌دهد هدف فقط شلیک یک موشک منفرد نیست، بلکه ایجاد فشار هم‌زمان روی سامانه دفاعی دشمن است.

سامانه‌های دفاعی ناو‌های آمریکایی مثل Aegis بسیار پیشرفته‌اند، اما حتی این سامانه‌ها هم محدودیت دارند. تعداد موشک‌های رهگیر محدود است، زمان واکنش محدود است و در محیط شلوغ خلیج فارس، تشخیص تهدید‌ها همیشه آسان نیست.

به همین دلیل است که نیروی دریایی آمریکا سال‌هاست روی توسعه سامانه‌های دفاع نزدیک، لیزر‌های دفاعی و رهگیر‌های سریع‌تر کار می‌کند. چون تهدید موشک‌های ضدکشتی ارزان‌تر و گسترده‌تر شده است؛ و این یکی از عجیب‌ترین تناقض‌های جنگ مدرن است؛ گاهی یک موشک نسبتاً ارزان می‌تواند ناوی چند میلیارد دلاری را وارد وضعیت بحرانی کند.

نور البته فقط علیه ناو‌های بزرگ کاربرد ندارد. این موشک برای هدف قرار دادن انواع شناورها، ناوچه‌ها و کشتی‌های نظامی هم طراحی شده است. در منطقه‌ای که مسیر‌های دریایی متراکم‌اند، همین مسئله می‌تواند فشار روانی بزرگی ایجاد کند.

در جنگ دریایی، ناشناخته بودن محل شلیک خودش یک مزیت مهم است.

از نظر عملیاتی، یکی از نقاط قوت نور قابلیت استقرار متنوع آن است. این موشک فقط روی یک سکو محدود نیست. از ساحل، شناور، بالگرد و بعضی پلتفرم‌های هوایی قابل شلیک است و همین باعث می‌شود پیش‌بینی محل حمله برای دشمن سخت‌تر شود.

چون ناو دشمن باید هم‌زمان چندین جهت را پوشش دهد. هر ساحل، هر قایق و هر لانچر متحرک می‌تواند تهدید بالقوه باشد؛ و این دقیقاً همان چیزی است که ایران طی سال‌ها روی آن سرمایه‌گذاری کرده؛ تبدیل کردن کل جغرافیای خلیج فارس به یک محیط ناامن برای دشمن در صورت جنگ.

البته واقعیت این است که هیچ موشکی معجزه نمی‌کند. ناو‌های آمریکایی همچنان از پیشرفته‌ترین سامانه‌های دفاعی دنیا استفاده می‌کنند و مقابله با آنها ساده نیست. اما مسئله اینجاست که جنگ واقعی همیشه روی کاغذ اتفاق نمی‌افتد.

در میدان واقعی، استرس، ازدحام تهدید، خطای انسانی، اخلال الکترونیکی و غافلگیری می‌توانند معادلات را تغییر دهند؛ و به همین دلیل است که موشک‌هایی مثل نور هنوز اهمیت دارند.

شاید از نظر تکنولوژیک جدیدترین موشک دنیا نباشد، اما در محیطی که برای آن طراحی شده، هنوز خطرناک است. مخصوصاً وقتی در کنار ده‌ها سامانه دیگر به‌صورت شبکه‌ای عمل کند.

نور فقط یک موشک ضدکشتی نیست؛ بخشی از فلسفه دفاعی ایران در خلیج فارس است. فلسفه‌ای که می‌گوید برای ایجاد بازدارندگی، لازم نیست ناو هواپیمابر داشته باشی؛ کافی است بتوانی حضور ناو دشمن را پرهزینه کنی؛ و در آب‌های باریک و عصبی خلیج فارس، همین کافی است تا حتی بزرگ‌ترین ناو‌های دنیا هم با احتیاط حرکت کنند.