جنگ افزار

شهپاد؛ هیولای آرامی که جنگ دریایی را از عرشه ناوها دزدید

جنگ دریایی دیگر فقط متعلق به ناوشکن‌های غول‌پیکر، زیردریایی‌های اتمی و جنگنده‌هایی که از روی عرشه ناو هواپیمابر بلند می‌شوند نیست. حالا موجودات عجیب و بی‌سرنشینی وارد میدان شده‌اند که نه کاملاً کشتی‌اند، نه پهپاد، نه قایق و نه حتی شناور کلاسیک. اسمشان را گذاشته‌اند «شهپاد»؛ شناور هدایت‌پذیر بدون سرنشین. چیزی میان یک شکارچی دریایی و یک ربات جنگی. بشر بالاخره به جایی رسیده که حتی قایق‌ها را هم بدون آدم می‌خواهد. انگار خود انسان‌ها هم کم‌کم حوصله حضور در جنگ‌هایی را که ساخته‌اند ندارند.

کد خبر: ۱۳۷۲۰۲۹

تاریخ: ۲۵ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۲۰:۰۰

به گزارش تابناک؛ در سال‌های اخیر، میدان نبرد دریایی دنیا آرام‌آرام در حال تغییر است. اگر دهه‌های قبل قدرت دریایی را با تعداد ناو هواپیمابر و تناژ شناور‌ها می‌سنجیدند، امروز معادله پیچیده‌تر شده است. حالا یک شناور کوچک بدون سرنشین که نزدیک سطح آب حرکت می‌کند، می‌تواند مأموریتی را انجام دهد که زمانی به یک ناوچه یا یک تیم عملیات ویژه نیاز داشت. دلیلش هم روشن است؛ هزینه کمتر، ریسک انسانی نزدیک به صفر و قابلیت اجرای عملیات‌هایی که قبلاً بیش از حد خطرناک محسوب می‌شدند.

«شهپاد» در واقع مخفف «شناور هدایت‌پذیر بدون سرنشین» است

مفهومی که در دنیا با نام USV یا Unmanned Surface Vehicle شناخته می‌شود. این شناور‌ها می‌توانند مأموریت‌های شناسایی، گشت‌زنی، جنگ الکترونیک، حمله انتحاری، مین‌گذاری، رهگیری شناور‌ها و حتی حمل موشک را انجام دهند. در بعضی مدل‌ها، شهپاد‌ها به‌صورت کاملاً مستقل عمل می‌کنند و در بعضی دیگر، اپراتور انسانی از فاصله دور هدایت آنها را بر عهده دارد.

نکته مهم اینجاست که در جنگ دریایی مدرن، سطح آب دریا یکی از خطرناک‌ترین محیط‌ها برای تشخیص هدف است. موج، انعکاس رادار، شرایط جوی و شلوغی محیط باعث می‌شود شناور‌های کوچک سخت‌تر شناسایی شوند. حالا تصور کن همین شناور کوچک، بدون سرنشین، سریع، ارزان و مسلح هم باشد. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که شهپاد‌ها وارد بازی

می‌شوند.

ایران طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای روی این حوزه انجام داده است؛ هم در نیروی دریایی سپاه و هم در نیروی دریایی ارتش. دلیلش هم واضح است. جغرافیای خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان محیطی ایده‌آل برای استفاده از شناور‌های بدون سرنشین محسوب می‌شود. آبراه‌های باریک، نزدیکی سواحل، جزایر متعدد و تراکم بالای شناور‌ها باعث می‌شود شهپاد‌ها بتوانند با کمترین هزینه، بیشترین فشار را ایجاد کنند.

در این میان، یکی از پروژه‌هایی که بیشتر از بقیه مورد توجه قرار گرفت، شهپاد رزمی «یا مهدی» بود؛ شناوری بدون سرنشین که عملاً نشان داد ایران دیگر فقط به قایق‌های تندرو کلاسیک فکر نمی‌کند، بلکه وارد مرحله جدیدی از نبرد دریایی شده است.

یا مهدی در ظاهر شبیه یک قایق کوچک تندرو است، اما فلسفه طراحی آن چیز دیگری است. این شناور برای انجام مأموریت‌های پرخطر ساخته شده؛ مأموریت‌هایی که فرستادن خدمه انسانی در آنها ریسک بالایی دارد. سرعت بالا، ابعاد کوچک، سطح مقطع راداری پایین و امکان حمل تجهیزات رزمی باعث شده این شهپاد به یک ابزار مهم در دکترین نبرد نامتقارن دریایی تبدیل شود.

اما مسئله فقط پنهان‌کاری نیست.

در تصاویر منتشرشده از این شناور، طراحی بدنه نشان می‌دهد که تلاش شده سطح مقطع راداری آن تا حد ممکن کاهش پیدا کند. یعنی رادار دشمن سخت‌تر بتواند آن را تشخیص دهد. این مسئله در نبرد دریایی فوق‌العاده مهم است، چون زمان واکنش شناور‌ها علیه اهداف نزدیک سطح آب بسیار محدود است. اگر شهپاد دیر کشف شود، فرصت مقابله هم کمتر خواهد بود.

شهپاد‌ها از نظر اقتصادی هم یک کابوس برای ناو‌های بزرگ محسوب می‌شوند. تصور کن یک شناور بدون سرنشین نسبتاً ارزان بتواند یک ناوشکن چند میلیارد دلاری را مجبور به استفاده از موشک‌های دفاعی گران‌قیمت کند. این دقیقاً همان جنگ فرسایشی مدرنی است که امروز در دنیا جریان دارد؛ جنگی که در آن گاهی سلاح ارزان‌تر می‌تواند دشمن را وادار به مصرف منابع بسیار گران‌تر کند.

در سال‌های اخیر، حملات شهپادی در جنگ اوکراین و دریای سرخ نشان دادند که شناور‌های بدون سرنشین تا چه اندازه می‌توانند خطرناک باشند. حتی ناو‌های بزرگ هم مجبور شدند سامانه‌های دفاع نزدیک خود را ارتقا دهند. چون شهپاد‌ها کوچک‌اند، سریع‌اند و معمولاً از چند جهت هم‌زمان حمله می‌کنند.

ایران هم دقیقاً همین روند را دنبال کرده است یعنی اشباع میدان نبرد

دکترین دریایی سپاه سال‌هاست بر پایه نبرد اشباعی بنا شده؛ یعنی وارد کردن حجم بالایی از تهدیدات هم‌زمان علیه دشمن. قایق‌های تندرو، موشک‌های ضدکشتی، پهپادها، مین‌های دریایی و حالا شهپادها، همه قطعات یک پازل‌اند. هدف این است که سامانه دفاعی دشمن آن‌قدر درگیر شود که احتمال خطا یا عبور تهدید افزایش پیدا کند.

در چنین محیطی، شهپاد‌ها نقش بسیار مهمی دارند. آنها می‌توانند جلوتر از شناور‌های اصلی حرکت کنند، عملیات شناسایی انجام دهند، اطلاعات هدف را منتقل کنند یا حتی به‌عنوان طعمه راداری عمل کنند. بعضی مدل‌ها هم می‌توانند مواد منفجره حمل کنند و در عملیات انتحاری علیه شناور‌ها یا تأسیسات دریایی استفاده شوند.

در واقع، شهپاد ترکیبی از چند مفهوم نظامی مدرن است؛ پهپاد دریایی، جنگ الکترونیک، عملیات ویژه و نبرد نامتقارن.

اما تفاوت مهم ایران با بسیاری از کشور‌ها در این است که این فناوری را دقیقاً متناسب با جغرافیای منطقه توسعه داده است. خلیج فارس محیطی نیست که ناو‌های بزرگ بتوانند آزادانه مانور بدهند. آبراه باریک، تراکم بالای شناور‌ها و نزدیکی سواحل باعث می‌شود هر تهدید کوچک اهمیت پیدا کند. در چنین فضایی، یک شهپاد کوچک که نزدیک سطح آب حرکت می‌کند، می‌تواند به تهدیدی بسیار جدی تبدیل شود.

جالب اینجاست که شهپاد‌ها فقط ابزار حمله نیستند. آنها می‌توانند مأموریت‌های اطلاعاتی و شناسایی هم انجام دهند. نصب دوربین‌های اپتیکی، حسگر‌های حرارتی، تجهیزات شنود و سامانه‌های ارتباطی روی این شناور‌ها باعث می‌شود بتوانند ساعت‌ها در منطقه باقی بمانند و اطلاعات جمع‌آوری کنند؛ بدون آنکه جان خدمه‌ای در خطر باشد.

برای همین هم بسیاری از تحلیلگران معتقدند آینده جنگ دریایی بیش از هر زمان دیگری به سمت سامانه‌های بدون سرنشین حرکت می‌کند. همان‌طور که پهپاد‌ها شکل جنگ زمینی و هوایی را تغییر دادند، شهپاد‌ها هم آرام‌آرام در حال تغییر نبرد دریایی هستند.

آمریکا، چین، روسیه و کشور‌های اروپایی میلیارد‌ها دلار روی این فناوری سرمایه‌گذاری کرده‌اند. اما تفاوت مهم اینجاست که ایران به‌دلیل شرایط جغرافیایی و نوع دکترین دفاعی‌اش، احتمالاً بیش از بسیاری از کشور‌ها به این ابزار نیاز دارد.

برای ایران، شهپاد فقط یک پروژه تکنولوژیک نیست؛ بخشی از استراتژی بازدارندگی است.

یعنی دشمن بداند که حتی نزدیک شدن به آب‌های منطقه، فقط به معنی مواجهه با ناو یا موشک نیست. ممکن است ده‌ها شناور کوچک بدون سرنشین در منطقه حضور داشته باشند؛ شناور‌هایی که تشخیص، رهگیری و مقابله با آنها ساده نیست.

از طرف دیگر، هزینه پایین‌تر ساخت شهپاد نسبت به شناور‌های رزمی کلاسیک باعث می‌شود امکان تولید تعداد بالاتر هم وجود داشته باشد. در جنگ مدرن، تعداد همچنان مهم است. حتی پیشرفته‌ترین سامانه دفاعی دنیا هم اگر با حجم بالایی از تهدید روبه‌رو شود، تحت فشار قرار می‌گیرد.

شهپاد «یا مهدی» دقیقاً نماد همین تفکر است؛ شناوری کوچک، اما خطرناک که قرار نیست جای ناوشکن را بگیرد، بلکه قرار است قواعد بازی را عوض کند.

در دنیای امروز، جنگ فقط مسابقه قدرت آتش نیست؛ مسابقه خلاقیت هم هست. اینکه چطور بتوانی با ابزار ارزان‌تر، دشمن گران‌تر را گرفتار کنی. اینکه چطور بتوانی منطقه نبرد را برای دشمن ناامن و غیرقابل پیش‌بینی کنی؛ و شهپاد‌ها دقیقاً همین کار را انجام می‌دهند.

شاید چند سال قبل، ایده قایق‌های بدون سرنشین بیشتر شبیه فیلم‌های علمی‌تخیلی به نظر می‌رسید، اما حالا این شناور‌ها بخشی واقعی از میدان نبرد هستند. میدان نبردی که هر روز بیشتر به سمت رباتیک، هوش مصنوعی و سامانه‌های خودکار حرکت می‌کند.

شهپاد‌های رزمی ایران فقط چند قایق بدون سرنشین نیستند؛ آنها نشانه تغییری بزرگ‌ترند. تغییری در مفهوم قدرت دریایی. جایی که دیگر فقط اندازه ناو مهم نیست، بلکه توان ایجاد تهدید دائمی، گسترده و کم‌هزینه اهمیت پیدا کرده است.