جنگ افزار

در دل فلز و کُد؛ قصه تلاش برای فهمیدن سلاح‌هایی که قرار نیست به‌راحتی فهمیده شوند

بعد از هر جنگ یا آتش بس زمانی که تسلیحات طرف مقابل سلام به دست می آید ،یک مرحله طولانی‌تر و بی‌صدا وجود دارد؛ مرحله‌ای که در آن سلاح‌ها نه استفاده، بلکه «خوانده» می‌شوند. باز می‌شوند، تحلیل می‌شوند، و تلاش می‌شود از دلشان چیزی تازه بیرون کشیده شود. جایی که هر پیچ، هر مدار و هر خط کد، تبدیل می‌شود به یک سؤال: این چطور کار می‌کند؟

کد خبر: ۱۳۶۹۸۳۴

تاریخ: ۱۷ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۹:۰۰

به گزارش تابناک؛ در فضای تحلیل‌های امنیتی، گاهی خبر‌هایی منتشر می‌شود که اگرچه در ظاهر کوتاه‌اند، اما پشتشان یک جهان پیچیده از معنا و احتمال قرار دارد. صحبت از مهندسی معکوس سیستم‌هایی مثل Tomahawk missile، پهپاد MQ-۹ Reaper، موشک‌های کروز هواپرتاب و حتی مهماتی در کلاس بمب‌های سنگرشکن، از همان جنس خبرهاست. اینها فقط نام چند سلاح نیستند؛ هرکدام نماینده یک سطح از پیچیدگی تکنولوژیک هستند که رسیدن به آنها سال‌ها زمان، سرمایه و تجربه نیاز داشته.

خوب اصلا یعنی که چی ؟ چرا مهمات منهدم شده باید مهندسی معکوس شود ؟

برای اینکه بفهمیم چنین ادعایی دقیقاً چه معنایی دارد، باید از ظاهر فاصله بگیریم و وارد لایه‌های فنی شویم. یک موشک کروز مثل تاماهاوک، در ساده‌ترین تعریف، وسیله‌ای است که از نقطه‌ای شلیک می‌شود و با دقت بالا به هدفی در فاصله دور می‌رسد. اما این تعریف، بیشتر شبیه خلاصه‌ای کودکانه از یک سیستم فوق‌پیچیده است. در واقع، این موشک‌ها ترکیبی از چندین زیرسیستم هستند که باید به‌صورت کاملاً هماهنگ عمل کنند.

اول از همه، بحث ناوبری است. این موشک‌ها معمولاً از ترکیبی از ناوبری اینرسیایی، داده‌های ماهواره‌ای و تطبیق عوارض زمین استفاده می‌کنند. یعنی نه‌تنها موقعیت خودشان را در فضا تشخیص می‌دهند، بلکه می‌توانند نقشه زمین را با آنچه می‌بینند تطبیق دهند و مسیرشان را اصلاح کنند. این کار، نیاز به پردازش سریع داده و الگوریتم‌های پیچیده دارد.

در کنار آن، سیستم‌های مقابله با جنگ الکترونیک قرار دارند. در شرایط واقعی، فرض بر این است که دشمن تلاش می‌کند سیگنال‌های GPS را مختل کند یا اطلاعات غلط ارسال کند. بنابراین، سیستم هدایت باید بتواند در چنین شرایطی هم مسیر را حفظ کند. این یعنی داشتن لایه‌های پشتیبان، فیلتر‌های هوشمند و توانایی تشخیص خطا.

حالا اگر کسی بخواهد چنین سیستمی را مهندسی معکوس کند، با چه چیزی روبه‌روست؟

اولین چالش، دسترسی به نمونه سالم و قابل بررسی است. حتی در این حالت هم، بسیاری از بخش‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که در صورت آسیب یا دستکاری، از کار بیفتند یا اطلاعات حیاتی‌شان پاک شود. یعنی چیزی که به دست می‌رسد، همیشه نسخه کامل و دست‌نخورده نیست.

فرض کنیم این مرحله پشت سر گذاشته شد. مرحله بعد، شناخت اجزاست. از مواد به‌کاررفته در بدنه گرفته تا طراحی آیرودینامیکی، از نوع موتور تا سیستم سوخت‌رسانی. اینها شاید با زمان و آزمایش قابل تحلیل باشند. اما بخش اصلی، درون برد‌های الکترونیکی و نرم‌افزارهاست.

تراشه‌ها، حسگرها، واحد‌های پردازش و خطوط کد، همان جایی هستند که راز واقعی سیستم نهفته است. بدون درک این بخش، حتی اگر بدنه و موتور را بازسازی کنی، چیزی که ساخته‌ای فقط یک پوسته است، نه یک سلاح دقیق.

در مورد پهپاد‌هایی مثل ریپر، پیچیدگی حتی بیشتر می‌شود. چون اینها فقط یک مسیر از پیش تعیین‌شده را طی نمی‌کنند. باید بتوانند ساعت‌ها در هوا بمانند، اطلاعات جمع‌آوری کنند، با اپراتور ارتباط داشته باشند و در صورت نیاز، اقدام به حمله کنند. این یعنی ترکیبی از سیستم‌های پروازی، ارتباطی، سنسوری و تسلیحاتی که باید به‌صورت یکپارچه کار کنند.

مهندسی معکوس چنین سیستمی، یعنی ورود به حوزه‌هایی مثل پردازش تصویر، ارتباطات امن، و حتی هوش مصنوعی در سطح ابتدایی. اینها دیگر صرفاً مسائل مکانیکی نیستند؛ مسائل نرم‌افزاری و الگوریتمی هستند که بازسازی‌شان به‌مراتب سخت‌تر است.

در مورد مهمات سنگرشکن هم داستان متفاوت است. اینها بیشتر بر پایه فیزیک نفوذ و طراحی ساختاری ساخته شده‌اند. یعنی ترکیب وزن، شکل، جنس و سرعت باید به‌گونه‌ای باشد که بتواند در عمق هدف نفوذ کند. در کنار آن، سیستم هدایت و زمان‌بندی انفجار هم اهمیت دارد. این یعنی باز هم ترکیبی از مهندسی مواد، دینامیک و الکترونیک.

اما آنچه این روند را از یک تلاش صرفاً فنی به یک موضوع ژئوپلیتیک تبدیل می‌کند، احتمال همکاری‌های خارجی است. وقتی صحبت از حمایت فنی از سوی کشور‌هایی مثل China و Russia می‌شود، بحث از یک سطح جدید آغاز می‌شود.

چرا؟ چون در چنین همکاری‌هایی، موضوع فقط انتقال یک قطعه یا یک نقشه نیست. موضوع، انتقال تجربه و دانش است.

اینکه چطور یک مشکل حل می‌شود، چه مسیری برای توسعه انتخاب می‌شود، و چه اشتباهاتی باید تکرار نشوند. اینها چیز‌هایی هستند که معمولاً در هیچ مستندی نوشته نمی‌شوند، اما ارزششان از خود تکنولوژی کمتر نیست.

البته این همکاری‌ها هم محدودیت‌های خودشان را دارند. هیچ کشوری به‌راحتی پیشرفته‌ترین فناوری‌هایش را در اختیار دیگری نمی‌گذارد، مخصوصاً در حوزه‌های حساس نظامی. اما حتی انتقال دانش در سطوح پایین‌تر یا متوسط هم می‌تواند تأثیر قابل توجهی داشته باشد.

در این میان، یک نکته مهم وجود دارد؛ مهندسی معکوس لزوماً به معنای کپی کامل نیست. در بسیاری از موارد، هدف اصلی «فهمیدن» است، نه «تکرار کردن». یعنی شناخت نقاط قوت و ضعف یک سیستم، درک منطق طراحی آن، و استفاده از این دانش برای ساخت چیزی که شاید از نظر ظاهری متفاوت باشد، اما از همان اصول بهره ببرد.

این رویکرد، در بلندمدت می‌تواند حتی مؤثرتر از کپی‌برداری مستقیم باشد. چون به‌جای وابستگی به یک طراحی خاص، یک پایه دانشی ایجاد می‌کند که می‌توان روی آن توسعه داد.