گزارش مناظره امام رضا (ع) و راس‌الجالوت یهودی در بغداد/کفر هم پذیرفتنی است هم مردود!

امام رضا (ع) با دیدن این‌صحنه و غرور کاذبی که به راس‌الجالوت دست داده بود، فرمود: «پسر پدرش، چه می‌گویی؟ از چه می‌گویی؟ و به که می‌گویی؟ آن‌وقت که تو تو بودی، ما ما شده بودیم [و در مقامات بالا قرار داشتیم.] این‌پاسخ تو در یک‌جمله و اما تفصیل آن ...

کد خبر: ۱۳۶۹۶۹۴

تاریخ: ۰۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۸:۳۸

به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک، مناظرات امام رضا (ع) با راس‌الجالوت‌های (علمای یهود) زمانش، از مناظره‌های معروف در برخی موضوعات کلامی و اعتقادی است که به دفعات و در مکان‌های متعدد ازجمله در دربار مامون عباسی شکل گرفتند.

امام رضا (ع) در طول حیات خود، حداقل ۲ بار به عراق سفر کرد و آن‌جا دو مناظره مهم داشت؛ یکی در بغداد و دیگری در بصره.

در مطلبی که در ادامه می‌آید قصد داریم مناظره امام رضا (ع) در بغداد را به بهانه سالروز میلاد ایشان مرور کنیم.

مناظره با راس‌الجالوت در بغداد

این‌مناظره در متون روایی شیعه به «حدیث راس‌الجالوت» شهرت دارد. هرچند محل دقیق این‌مناظره مشخص نیست، به‌واسطه برخی روایات شیعی که به حضور کوتاه‌مدت امام (ع) در بغداد در این‌زمان اشاره کرده‌اند، به نظر می‌رسد این‌مناظره در شهر بغداد برگزار شده باشد.

در این‌جلسه خلاف مناظره‌ای که بعدها در مرو انجام شد، از مامون و روسای دیگر ادیان خبری نیست. از نکات در خور توجه درباره این‌مناظره اینکه، به‌جهت اهمیت آن، علما و بزرگان شیعه در طول تاریخ به شرح آن بیشتر آن‌ها به‌صورت نسخه‌های خطی و سنگی است و گویا قدیمی‌ترین شرح را قاضی سعید قمی (م ۱۱۰۴ ق) در ساله الفوائد الرضویه نوشته است.

متن حدیث به این‌شکل است:

راس‌الجالوت از امام رضا (ع) پرسید: «سرورم، کفر و ایمان و کفران و بهشت و آتش و دو شیطانی که به هر دو امید می‌رود، چه هستند؟ حال آن‌که در قرآن نیز تمامی آنچه از آن‌ها جویا شدم، در سوره رحمان آمده است.» حضرت پس از شنیدن کلام راس‌الجالوت حرفی برای گفتن نداشت و انگشت بر زمین می‌کشید و سر به پایین انداخته بود. راس‌الجالوت با دیدن این‌صحنه احساس پیروزی کرده با حالتی غرورآمیز گفت: «بزرگ مسلمانان، آن واحدِ متکثر و متکثر متوحد موجد و موجد و جاری منجد و ناقص زائد چیست؟»

امام رضا (ع) با دیدن این‌صحنه و غرور کاذبی که به راس‌الجالوت دست داده بود، فرمود: «پسر پدرش، چه می‌گویی؟ از چه می‌گویی؟ و به که می‌گویی؟ آن‌وقت که تو تو بودی، ما ما شده بودیم [و در مقامات بالا قرار داشتیم.] این‌پاسخ تو در یک‌جمله و اما تفصیل آن اگر فهم و شعور داشته باشی، به حمد و سپاس الهی از این‌قرار است: کفر دو نوع است: کفر به خدا و کفر به شیطان. بنابراین کفر هم پذیرفتنی است و هم مردود. در برابر یکی از آن‌دو، بهشت قرار دارد و در برابر دیگری جهنم. بهشت و جهنمی که در کنار هم ولی جدای از هم هستند و به آن دو امید می‌رود. و در قرآن نیز از آن یاد شده است؛ آنجا که در سوره رحمان می‌فرماید: دو دریای به هم چسبیده و در کنار هم را جاری ساخت * ولی میان آن دو دریا حایلی وجود دارد که به هم مخلوط نمی‌شوند * به کدامین نعمت‌های پروردگارتان تکذیب می‌کنید.

حرف ما را کسانی می‌دانند [و می‌فهمند] که از جنس انسان [و به دنبال فهمیدن] باشند و از آنچه گفتم، پاسخ مابقی پرسش‌هایت هم معلوم می‌شود. سپاس خدای رحمان را و درود بر فرستاده‌اش به‌سوی انسان و جنیان و لعنت خداوند بر شیطان.»

راس‌الجالوت با شنیدن کلام امام (ع) در بهت و حیرت فرو رفت و ناله‌ای سر داد و شهادتین بر زبان راند و به امامت و جانشینی و مرکز دانش بودن امام رضا (ع) گواهی داد.

راس‌الجالوت کلامش را مستند به قرآن کریم کرده بود و این نشان می‌دهد قرآن را با دقت خوانده و آن‌چنان در این‌زمینه تامل کرده بود که توانسته بود به زعم خود، قرآن را نقض و نقد کند.

او همچنین کلامش را با مساله کفر و ایمان آغاز کرد. اهمیت این‌مساله وقتی روشن می‌شود که بدانیم بازار تکفیر در آن‌دوران پررونق بوده و جواب دقیق امام رضا (ع) به او، روشنگر این بود که یهودیان خود وارث کفرانی هستند که قرآن به بنی‌اسرائیل نسبت داده است.

اشاره امام رضا (ع) به آیات دیگر سوره رحمن به ویژه مفهوم «مرج البحرین» هم به‌معنای استقبال از راس‌الجالوت در استناد به سوره الرحمن است و هم تذکری به او که باقی‌مانده پاسخ‌ها در آیاتی دیگر از همین‌سوره نهفته است.

نکته دیگر درباره مناظره امام رضا (ع) با این بزرگ یهود، این است که در این‌حدیث به مسلمان‌شدن راس‌الجالوت پس از پاسخ امام رضا (ع) اشاره شده است. بنابراین نمی‌توان پذیرفت او طبق برخی اقوال نادرست، چندسال بعد در شهر مرو دوباره مقابل امام قرار گرفته و مناظره کرده باشد. به همین‌دلیل با توجه به تاریخ‌های تقریبی از ادوار مقامات راس‌الجالوت، به نظر می‌رسد این‌شخص احتمالا فردی به‌نام موسی بوده که بین سال‌های ۸۰۰ تا ۸۱۰ میلادی عهده‌دار منصب راس‌الجالوتی بوده و احتمالا فرزندش اسحاق بن موسی راس‌الجالوتی باشد که امام رضا (ع) در مرو با او مناظره کرده باشد.