تاب آوری؛ حلقه مفقوده در مدیریت بحران

دکتر مرضیه محمدی*

کد خبر: ۱۳۶۷۹۸۰

تاریخ: ۳۰ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۴:۵۵

معنا و مفهوم تاب‌آوری چیست و در دو سطح فردی و اجتماعی، تاب‌آوری چگونه تعریف می‌شود؟

تاب‌آوری (Resilience) در ادبیات علمی، به توانایی فرد، گروه یا یک سیستم برای مواجهه مؤثر با بحران، سازگاری با شرایط دشوار و بازگشت به وضعیت عملکردی قابل قبول—و حتی رشد پس از بحران—اطلاق می‌شود. برخلاف تصور رایج، تاب‌آوری صرفاً به معنای «تحمل کردن» یا «دوام آوردن» نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌های شناختی، هیجانی و رفتاری است که به فرد کمک می‌کند در دل ناپایداری‌ها تصمیم‌های کارآمد بگیرد، منابع درونی و بیرونی خود را فعال کند و مسیر زندگی را از نو تنظیم کند.

از منظر کاربردی، تاب‌آوری زمانی معنا پیدا می‌کند که فرد یا جامعه در مواجهه با شوک‌هایی مانند بحران‌های اقتصادی، جنگ، بلایای طبیعی یا فشارهای روانی، نه‌تنها دچار فروپاشی نشود، بلکه بتواند با حداقل آسیب، خود را بازسازی کرده و حتی ظرفیت‌های جدیدی برای ادامه مسیر ایجاد کند. به همین دلیل، تاب‌آوری را باید یک «مهارت قابل یادگیری و تقویت» دانست، نه یک ویژگی ذاتی و ثابت.

در سطح فردی، تاب‌آوری به یکی از کلیدی‌ترین مهارت‌های زیستن در جهان پرریسک امروز تبدیل شده است. فرد تاب‌آور در مواجهه با بحران—چه یک شوک اقتصادی، چه فشارهای روانی یا تغییرات ناگهانی در سبک زندگی—کمتر دچار آشفتگی مزمن می‌شود و توانایی بازگشت به تعادل روانی و عملکردی را دارد. این ویژگی، مستقیماً با کاهش اضطراب، فرسودگی و تصمیم‌گیری‌های هیجانی مرتبط است.
از منظر کاربردی، تاب‌آوری به فرد کمک می‌کند تا در شرایط عدم قطعیت، به‌جای انفعال یا واکنش‌های تکانه‌ای، رویکردی مسئله‌محور اتخاذ کند؛ منابع حمایتی خود را شناسایی و فعال سازد و حتی از دل بحران، مسیرهای جدیدی برای رشد فردی و حرفه‌ای بیابد. به بیان ساده، تاب‌آوری همان عاملی است که فاصله میان «شکست در بحران» و «بازسازی پس از بحران» را تعیین می‌کند.

جامعه و تاب آوری
در سطح اجتماعی، تاب‌آوری به معنای توان یک جامعه برای حفظ انسجام، کارکرد و امید جمعی در شرایط بحران است. جوامع تاب‌آور، حتی در مواجهه با بحران‌های گسترده مانند جنگ، بلایای طبیعی یا ناپایداری‌های اقتصادی، کمتر دچار فروپاشی اجتماعی، بی‌اعتمادی عمومی و اختلال در نظم می‌شوند.
نکته مهم اینجاست که تاب‌آوری اجتماعی صرفاً محصول سیاست‌گذاری‌های کلان نیست؛ بلکه حاصل تعامل میان نهادهای رسمی، بخش خصوصی و سرمایه اجتماعی (اعتماد، مشارکت و همبستگی میان مردم) است. در چنین جوامعی، شبکه‌های حمایتی سریع‌تر فعال می‌شوند، اطلاعات قابل اعتماد بهتر گردش پیدا می‌کند و ظرفیت بازسازی پس از بحران به‌مراتب بالاتر است.
از این منظر، سرمایه‌گذاری بر تاب‌آوری—چه از طریق آموزش مهارت‌های فردی، چه طراحی سیاست‌های حمایتی و چه تقویت نهادهای مدنی—در واقع سرمایه‌گذاری بر «پایداری جامعه در آینده» است.

گروه‌های آسیب‌پذیر در شرایط بحران
در هر بحران، همه افراد به یک میزان آسیب نمی‌بینند. برخی گروه‌ها به دلیل شرایط سنی، روانی یا اجتماعی، آسیب‌پذیری بیشتری دارند و نیازمند توجه ویژه در سیاست‌گذاری و مداخلات حمایتی هستند.
کودکان و نوجوانان، یکی از مهم‌ترین این گروه‌ها هستند. آن‌ها به دلیل درک محدودتر از شرایط و وابستگی بیشتر به محیط پیرامون، در برابر اضطراب، ناامنی و اختلالات روانی ناشی از بحران بسیار حساس‌ترند. نادیده گرفتن نیازهای روانی این گروه می‌تواند آثار بلندمدتی بر رشد فردی و اجتماعی آن‌ها داشته باشد.
سالمندان نیز به‌عنوان گروهی دیگر از افراد آسیب‌پذیر، علاوه بر محدودیت‌های جسمی، در معرض انزوای اجتماعی، اضطراب و دشواری در دسترسی به خدمات حمایتی قرار دارند. در شرایط بحران، این چالش‌ها تشدید می‌شود و نیازمند مداخلات هدفمندتر است.
نکته کلیدی اینجاست که توجه به این گروه‌ها نباید صرفاً در سطح توصیه باقی بماند؛ بلکه باید به بخشی از سیاست‌گذاری کلان و برنامه‌ریزی اجرایی—در کنار نقش‌آفرینی بخش خصوصی و نهادهای مدنی—تبدیل شود. طراحی خدمات حمایتی، آموزش مهارت‌های مقابله‌ای و ایجاد دسترسی به منابع روانی و اجتماعی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند تاب‌آوری این گروه‌ها را به‌طور معناداری افزایش دهد.

راهکاری ویژه
در ادامه قصد دارم چند راهکار برای تقویت تاب‌آوری در شرایط بحرانی کودکان ارائه دهم.
در مورد کودکان، اصل اساسی این است که احساس «امنیت روانی» حتی در دل ناامنی‌های بیرونی حفظ شود.

_حفظ حداقلی از روال روزمره: حتی در شرایط بحران، داشتن برنامه خواب، غذا و بازی منظم، به کودک حس ثبات و کنترل می‌دهد.
_مدیریت مواجهه با اخبار: کودکان نباید در معرض بی‌واسطه اخبار بحران و جنگ قرار بگیرند؛ توضیح‌ها باید ساده، محدود و متناسب با سن آن‌ها باشد.
[4/18/2026 9:29 AM] مجید رفیعی: _گفت‌وگوی امن و بدون قضاوت: باید فضایی فراهم شود که کودک بتواند ترس‌ها و نگرانی‌هایش را بیان کند، بدون اینکه نادیده گرفته یا سرکوب شود.
_بازی و فعالیت‌های تخلیه هیجانی: نقاشی، بازی‌های تخیلی یا فعالیت‌های بدنی به کودک کمک می‌کند هیجانات خود را پردازش کند.
_تقویت حس کنترل: سپردن مسئولیت‌های کوچک (مثلاً کمک در کارهای ساده) باعث می‌شود کودک احساس ناتوانی مطلق در شرایط بحرانی نداشته باشد.

در مورد سالمندان، مسئله اصلی کاهش احساس «انزوا» و افزایش حس «کارآمدی و ارتباط» است.

_حفظ ارتباط اجتماعی مستمر: تماس منظم با خانواده، دوستان یا شبکه‌های حمایتی، حتی به‌صورت تلفنی، نقش مهمی در کاهش اضطراب دارد.
_دسترسی آسان به اطلاعات قابل اعتماد: سالمندان باید به اطلاعات ساده، دقیق و غیراضطراب‌زا دسترسی داشته باشند تا دچار سردرگمی یا ترس مضاعف نشوند.
_درگیر کردن در نقش‌های معنادار: مشارکت در تصمیم‌های خانوادگی یا فعالیت‌های ساده، حس مفید بودن و ارزشمندی را تقویت می‌کند.
_توجه به سلامت جسمی به‌عنوان پایه تاب‌آوری: مدیریت دارو، تغذیه و تحرک حداقلی، تأثیر مستقیم بر وضعیت روانی آن‌ها دارد.
_حمایت عاطفی هدفمند: گوش دادن فعال به نگرانی‌های سالمندان، بدون بی‌اهمیت جلوه دادن آن‌ها، به کاهش احساس تنهایی کمک می‌کند.

سرمایه‌گذاری آگاهانه
در نهایت، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، نگاه واقع‌بینانه به بحران و در عین حال، سرمایه‌گذاری آگاهانه بر تاب‌آوری است؛ نه به‌عنوان یک شعار، بلکه به‌مثابه یک ضرورت برای بقا و پیشرفت. تجربه نشان داده است جوامعی که همزمان به توانمندسازی فردی، تقویت سرمایه اجتماعی و توجه ویژه به گروه‌های آسیب‌پذیر می‌پردازند، نه‌تنها از دل بحران‌ها عبور می‌کنند، بلکه از آن‌ها قوی‌تر بیرون می‌آیند. تاب‌آوری، هنر بازگشت ساده به نقطه قبل نیست؛ بلکه توان بازسازی هوشمندانه مسیر در شرایطی است که هیچ چیز شبیه گذشته نیست. امروز، بیش از همیشه، تصمیم ما در توجه یا بی‌توجهی به این مفهوم، کیفیت فردای ما را تعیین خواهد کرد.
*روانشناس اجتماعی