تابناک بررسی می‌کند/

آیا واقعا حمام شیخ بهایی با یک شمع داغ می‌شده است؟

در دل تاریخ سلسله صفوی، جایی که ایران در یکی از دوره های پر افتخار تاریخ خود درخشید ، ماجرایی معماگونه وجود دارد که حکایتش قرن‌ها زبانزد خاص و عام بوده است.

کد خبر: ۱۳۶۲۴۰۱

تاریخ: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۸:۰۱

به گزارش تابناک ،حمام شیخ بهایی، منسوب به بهاءالدین محمد بن حسین عاملی، معروف به شیخ بهایی، دانشمند برجسته قرن دهم هجری، با ادعای گرم شدن آب آن تنها به وسیله یک شمع، ذهن پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ علم را به خود مشغول داشته.

آیا این معما صرفاً افسانه‌ای است یا شاهدی بر پیشرو بودن دانشمندان ایرانی در بهره‌گیری از منابع طبیعی؟

تاریخچه افسانه‌ای حمام شیخ بهایی

حمام شیخ بهایی، واقع در محله دردشت اصفهان و در نزدیکی مسجد جامع عتیق، در سال ۱۰۲۵ هجری قمری (۱۶۱۶ میلادی) به دستور شاه عباس اول صفوی و با طراحی شیخ بهایی احداث گردید. روایات تاریخی حاکی از آن است که این حمام، با ظرفیت گرم کردن آب برای استفاده عمومی، تنها با یک شمع همیشه‌سوزان عمل می‌کرد و این سیستم تا اواخر دوره صفوی و حتی قاجار دوام آورد.

بر اساس گزارش‌های مستند، هنگامی که در دوران فتحعلی شاه قاجار، برای تعمیرات، شمع خاموش گردید، سیستم گرمایشی از کار افتاد و دیگر قابل احیا نبود.

این امعما نه تنها نمادی از نبوغ شیخ بهایی در علوم ریاضی، فیزیک و شیمی است، بلکه نشان‌دهنده تلاش‌های وی در طراحی زیرساخت‌های شهری اصفهان، از جمله مسجد امام و منارجنبان، می‌باشد.

این حمام، که در سال ۱۳۷۷ شمسی به عنوان میراث ملی ایران به ثبت رسید، امروزه به عنوان یک بنای تاریخی حفظ شده و بازدیدکنندگان را به تأمل در اسرار گذشته وامی‌دارد.

تئوری‌های علمی پشت معما

پژوهشگران متعددی کوشیده‌اند تا راز این سیستم گرمایشی را برملا سازند. یکی از برجسته‌ترین تئوری‌ها، بهره‌گیری از گاز متان (بیوگاز) تولید شده از تجزیه فاضلاب شهری است. بر این اساس، شیخ بهایی شبکه‌ای از لوله‌های سفالی زیرزمینی طراحی کرده بود که فاضلاب را به محفظه‌ای هدایت می‌کرد تا در فرآیند تجزیه بی‌هوازی، گاز متان تولید شود.

در واقع شمع تنها نقش جرقه‌زن را ایفا می‌نمود و شعله پایدار گاز، حرارت لازم را تأمین می‌کرد. تئوری دیگر، استفاده از مخزن طلایی برای boiler حمام است؛ طلا به عنوان رسانای عالی حرارت، حتی با ورودی کم انرژی، گرمای وسیعی تولید می‌نماید. همچنین، برخی به تمرکز امواج حرارتی از طریق طراحی هندسی خاص اشاره دارند، که حرارت شمع را چندین برابر می‌کند.

این تئوری‌ها، بر پایه بررسی‌های باستان‌شناختی، مانند کشف لوله‌های سفالی متصل به سیستم فاضلاب اصفهان، استوارند. با این حال، هیچ مدرک قطعی برای اثبات دقیق مکانیسم وجود ندارد و معما همچنان پابرجاست.

امکان‌پذیری از دیدگاه علم مدرن

از منظر علم معاصر، گرم کردن یک حمام بزرگ با یک شمع، بدون بهره‌گیری از منابع اضافی، ناممکن به نظر می‌رسد؛ زیرا انرژی حرارتی یک شمع معمولی (حدود ۸۰ وات) برای گرم کردن حجم وسیعی از آب ناکافی است. با این وجود، اگر تئوری بیوگاز صحیح باشد، این پدیده کاملاً علمی و ممکن است. در واقع، تولید بیوگاز از پسماند‌های آلی، امروزه در سیستم‌های پایدار انرژی کاربرد دارد و می‌تواند حرارتی معادل چندین شمع تولید کند.

بنابراین، اگرچه افسانه ممکن است اغراق‌آمیز باشد، اصول علمی زیربنایی آن، با فناوری امروز سازگار است.

در پایان، حمام شیخ بهایی نه تنها یک بنای تاریخی، بلکه نمادی از پیوند علم و هنر در تمدن ایرانی است.  معمای حمام شیخ بهایی ما را به تأمل در میراث پیشینیان وامی‌دارد و الهام‌بخش نوآوری‌های آینده می‌گردد.

نظر شما چیست؟ فکر میکنید حمام شیخ بهایی واقعا  با یک شمع داغ می‌شده یا خیر؟