فسق و فجور قطام و ابن‌ملجم پیش از ترور امام علی/قاتل یهودی امیرالمومنین آدم عمروعاص بود

معاویه هزینه عجیبی کرد تا نام ابن‌ملجم بین مردم زنده بماند. او ۴۰۰ هزار درهم پرداخت کرد تا سمره بن جندب، آیه «و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله» را که در شان امیرالمومنین (ع) نازل شده بود، به نفع ابن‌ملجم و ضرر امام علی (ع) تفسیر کند.

کد خبر: ۱۳۶۱۸۲۳

تاریخ: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ - ۰۰:۰۰

به گزارش خبرنگار فرهنگی تابناک، همزمان با اولین‌شب احیای ماه مبارک امسال و نبرد رمضان که بین جبهه حق با پرچمداری ایران و جبهه طاغوت با پرچمداری آمریکا و اسرائیل در جریان است، مطلبی درباره «تلاش‌ تاریخی یهودیان برای تولید نفرت از کسی که قلعه‌هایشان را فتح کرد/عمار را کسی کشت که او را به این‌جا آورد!» منتشر کردیم.

امروز همزمان با بیست و یکم رمضان و سالروز شهادت امام علی (ع)، پیشینه و کارنامه قاتل ایشان یعنی عبدالرحمن ابن‌ملجم مرادی را مرور می‌کنیم.

در این‌مطلب مشخص می‌شود ابن‌ملجم به‌خلاف تصویری که یهود سعی کرده در طول تاریخ از او ارائه دهد، مردی عابد و زاهد نبود. بلکه ثروتمندی از نزدیکان عمروعاص در حکومت مصر بود و شخصیتی خوشگذران و عیاش داشت که به‌عنوان یک‌یهودی نفوذی، به‌جای یک‌عابد و قاری قرآن به مردم مسلمان معرفی شده است.

سوال مهم هم در این‌میان، این است که چرا قاتل امام علی (ع) در کتب و روایات، شقی‌ترین اشقیای عالم است؟

***

طبق نقل‌ها و اسناد تاریخی، ابن‌ملجم مرادی ضارب امام علی (ع) که یهودی بود، به‌تنهایی تصمیم به ترور امیرالمومنین  (ع) نگرفت و مجری نقشه‌ای بود که معاویه و عمروعاص طراحی کرده بودند.

طبق نوشته‌ ابن‌سعد، عبدالرحمان بن ملجم، اهل قبیله مراد بود که با بنی جبله از قبیله کنده (قبیله اشعث بن قیس) هم‌پیمان بود. گفته شده او زمان جاهلیت را درک کرده و زمان حکومت عمر بن خطاب مسلمان شد. سپس در فتح مصر شرکت کرد و آن‌جا ساکن شد. وقتی عمروعاص از طرف خلیفه دوم والی مصر بود، عمر در نامه‌ای به عمروعاص، به او دستور داد زمینی از اراضی حکومتی را در نزدیکی مسجد به ابن‌ملجم اختصاص دهد و او را معلم قرآن و فقه مصری‌ها قرار دهد.

عمروعاص هم ابن‌ملجم را در گروه نزدیکان خود قرار داد. به این‌ترتیب ابن‌ملجم در مصر دارای مسجد بود و همیشه با اشراف مصر رفت و آمد داشت. برخی هم گفته‌اند او از عابدان و زاهدان مصر بوده و قرآن را از معاذ بن جبل آموخته است. ابن‌ملجم با سران منافقین ارتباط داشت و همان‌طور که کعب‌الاحبار و زید بن ثابت (به عنوان دو یهودی نفوذی) به‌عنوان مفسر و فقیه به‌ مردم شناسانده می‌شدند، او هم در مصر به‌عنوان مفسر و معلم قرآن و یک‌فقیه معرفی می‌شد.

نکته قابل توجه در تاریخ، عنایات خلیفه دوم به ابن‌ملجم است. ابن‌ملجم همان‌طور که گفته شد از اراضی حکومتی و عنایات عمر و والی‌اش عمروعاص برخوردار بود و با اشراف مصر نشست و برخاست داشت؛ اما همزمان به‌عنوان یک‌عابد و زاهد معرفی می‌شود. تحلیل صحیح از این‌تناقض این است که عبادت و زهد ابن‌ملجم باید استنباط ذهنی برخی از تاریخ‌نویسان باشد؛ به این‌ترتیب که وقتی او را در گروه خوارج دیده‌اند، این‌صفت را به او وصل کرده‌اند چون گزارشات دیگر از اشرافی‌گری و ثروت او خبر می‌دهند.

بیعت مشکوک با امام علی (ع)

ابن‌ملجم که از سال ۲۰ هجری یعنی سال فتح مصر، کنار عمروعاص و یکی از نزدیکان او بود، پس از آغاز خلافت امیرالمومنین (ع) برای بیعت با امام (ع) به کوفه رفت. ابن‌سعد و دیگران نقل کرده‌اند ابن‌ملجم چندبار برای بیعت آمد و امام علی (ع) بیعت او را قبول نکرد و به شهادتش به دست او اشاره کرد: «علی بن ابی‌طالب مردم را به بیعت فراخواند، ابن‌ملجم به حضور ایشان رسید، اما آن‌حضرت بیعت او را نپذیرفت. ابن‌ملجم دوباره آمد. اما حضرت نپذیرفت. برای بار سوم آمد تا این‌که آن‌حضرت بیعتش را پذیرفت و گفت: چه‌چیزی شقی‌ترین آن‌ها را نگه داشت؟ به خدایی که جانم در دست اوست، همانا محاسنم به خون سرم رنگین خواهد شد.

برخی ابن‌ملجم را از شیعیان علی (ع) و حاضران در جنگ صفین معرفی کرده‌اند اما در کتاب‌های تاریخی معتبر خبر صریحی از حضور ابن‌ملجم در صفین نیست و فقط او را از خوارج معرفی کرده‌اند. از طرفی ورود ابن‌ملجم به کوفه و پیوستن‌اش به علی (ع) آن هم درست در زمانی که اربابش عمروعاص از مصر به شام رفت و به معاویه پیوست، جای تامل دارد.

تفاوت ابن‌ملجم و اشعث

تحلیل تاریخی این است که با توجه به این‌که ابن‌ملجم یکی از مقربان عمروعاص و مورد عنایت بزرگان منافقان بود، حرکتش از مصر به کوفه پیش از جنگ صفین، عادی نیست بلکه برای یاری عمروعاص و معاویه در لشکر علی (ع) حضور داشته است؛ همان‌طور که منافقانی چون اشعث بن قیس در لشکر امام (ع) حضور داشتند.

تفاوت اشعث با ابن‌ملجم در این است که اشعث فردی شناخته‌شده بود اما ابن‌ملجم تا پیش از شهادت امام علی (ع)، شخصیتی مجهول بود که البته پنهان‌بودن برای منافقان و جاسوسانی که بناست دست به ترور بزنند، امری عادی و طبیعی است. بنابراین کسانی که ابن‌ملجم را به‌عنوان فردی که ابتدا از شیعیان امام علی (ع) بوده معرفی کرده‌اند، یا دچار اشتباه شده‌اند یا خود را به اشتباه زده‌اند. کارنامه، پیشینه ابن‌ملجم و فعالیت‌های بعدش بیشتر با جاسوسی‌اش در لشکر علی (ع) سازگاری‌ دارند تا شیعه‌بودنش.

نقش معاویه و عمروعاص در ترور امام علی (ع)

همان‌طور که مالک اشتر فرمانده سپاه علی (ع) و فرماندار اعزامی او به مصر با توطئه معاویه و عمروعاص ترور شد و به شهادت رسید، امام علی (ع) هم با طراحی همین‌سران نفاق و یهود شهید شد و از نظر تاریخی می‌توان تشابه این‌ماجراها را با ترورهای سردار سلیمانی و سپس رهبر انقلاب مشاهده کرد.

پس از فتنه خوارج که امام علی (ع) در جنگ نهروان آن را خاموش کرد، بیشتر خوارج در جنگ کشته شدند اما تعداد کمی از آن‌ها زنده مانده و به کوفه و مناطق دیگر رفتند. درباره شهادت امام علی (ع) روایت معروفی وجود دارد که توسط طبری به این‌صورت نقل شده است:

«موسی بن عثمان بن عبدالرحمن المسروقی از عبدالرحمن الحرانی و او از اسماعیل بن راشد نقل کرده سه نفراز خوارج در مکه اجتماع کردند و با هم در مورد امر مردم و خوارج سخن گفتند. آن‌ها تصمیم گرفتند علی (ع)، معاویه و عمروعاص را در یک‌شب به قتل برسانند تا مردم راحت شوند. ابن‌ملجم مرادی گفت من علی را می‌کشم، برک بن عبدالله گفت من معاویه را به قتل می‌رسانم و عمرو بن بکر گفت من عمروعاص را می‌کشم. آن‌ها با هم عهد بستند هرسه را در یک‌شب به قتل برسانند. اما ابن‌ملجم به کوفه آمد و در کوفه این‌امر را پنهان کرد. در این‌مدت با زنی به‌نام قطام آشنا شد و شیفته او شد. قطام مهریه خود را ۳ هزار درهم و یک برده و کنیز و قتل امیرالمومنین (ع) قرار داد. وی به ابن‌ملجم گفت برای قتل علی به تو دو نفر نیروی کمکی خواهم داد؛ لذا وردان و شبیب را با ابن‌ملجم آشنا کرد و بنا را بر این گذاشتند که در شب جمعه علی (ع) را به قتل برسانند. در پی این‌توطئه ضربه شمشیر ابن‌ملجم به سر امیرالمومنین خورد و بر اثر آن به شهادت رسید.»

این‌روایت طبری با کم و زیادهایی در کتاب‌های تاریخی نقل شده که نیاز به بررسی دارد؛

منافقین و جاسوسان معاویه در جایگاه یاوران ابن‌ملجم

وقتی ابن‌ملجم به قصد ترور امیرالمومنین (ع) به کوفه آمد، مدتی در کوفه مستقر شد و احتمال داده می‌شود در این‌مدت برای انجام طرح خود مردد شده باشد. عمروعاص که مدت زیادی با ابن‌ملجم زندگی کرده و به روحیه اشرافی‌گری، هواپرستی و ویژگی‌های اخلاقی او آشنا بود، طرحی ریخت تا ابن‌ملجم در اجرای نقشه سست نشود. نقشه این از این‌قرار بود که از همان‌محلی که ابن‌ملجم هر روز می‌نشست، دختری که گفته می‌شود زیباترین زمان خود بوده، با روی باز از مقابل ابن‌ملجم عبور داده می‌شد. این‌کار در حالی انجام شد که در جامعه آن‌روز کوفه، زن‌ها با روی پوشیده بیرون می‌آمدند.

نکته مهم تاریخی درباره شخصیت قطام این است که از دختری که در تاریخ ادعا کرده‌اند پدر و برادرش از خوارج متعصب بوده‌اند و خودش را هم از خوارجی دانسته‌اند که گناه را باعث کفر می‌خواندند، پذیرفته نیست بدون هدف ویژه با صورت بدون پوشش مقابل مرد غریبه ظاهر شود! عجیب‌تر آن‌که دختری با آن‌جمال و جوانی چرا باید به پیشنهاد مردی به سن و سال ابن‌ملجم (حداقل ۶۳ سال) به‌سرعت جواب مثبت دهد و مهریه‌اش را عنوان کند؟

نکته تاریخی دیگر این است که چه طور می‌شود پس از اعلام آمادگی ابن‌ملجم برای ترور امام علی (ع)، قطام به‌سرعت دو همکار و یاور به او معرفی کند؟ به این‌ترتیب مشخص می‌شود دو فردی که به‌ظاهر مورد نظر قطام بوده‌اند، از پیش برای این‌ماموریت انتخاب و آماده شده بودند. به همین‌دلیل به مجرد مطرح‌شدن ماجرا، برای معاونت در قتل علی (ع) اعلام آمادگی کردند.

فسق و فجور قطام و ابن‌ملجم پیش از اجرای ترور

با دستور عمروعاص، پیش از ترور امام علی (ع)، قطام با ابن ملجم و دو فرد دیگر که یاوران او شدند، مجلس خمر و نوشیدن شراب برگزار کرد و در مقابل ۱۰۰ هزار درهمی که عمروعاص برای قطام فرستاد، شقاوت ابن‌ملجم را با زنا تثبیت کرد تا مبادا از هدف خود برگردد.

بعد از اتمام مستی هم قطام به تن ابن‌ملجم لباسی حریری پوشاند و او را برای ماموریت ترور علی (ع) بدرقه کرد. این‌مطلبی است که ابن‌شهرآشوب هم آن را با قطعیت روایت کرده است.

با در نظر گرفتن همه این‌نکات، اتفاقی‌بودن آشنا شدن ابن‌ملجم با قطام، قابل قبول نیست. قطام، وردان و سبیب همه از طرف عمروعاص ماموریت داشتند ابن‌ملجم را در اجرای ترور مصمم کنند. به همین‌دلیل است که قطام مهریه خود را به ابن‌ملجم ۳ هزار درهم گفته بود ولی جایزه‌ای که از طرف عمروعاص برایش در نظر گرفته شد، ۱۰۰ هزار درهم است.

به این‌ترتیب مشخص می‌شود ابن‌ملجم و قطام و یارانشان در ترور امام علی (ع) گرچه در ظاهر جزء خوارج بودند، در حقیقت جاسوس معاویه بودند که برای ایجاد چالش بین یاران امام (ع) به آن‌ها پیوستند.

نقش اشعث در ترور امام علی (ع)

اشعث بن قیس یهودی که در زمان امام علی (ع) یکی از سران منافقان بود و منافقین دیگر را سازماندهی می‌کرد، پس از مشخص‌شدن نفاقش، دشمنی خود را به‌طور شدیدتری با امام علی (ع) پیش برد. او در یک‌مورد اعتراض تندی به امام (ع) کرد که با پاسخ قاطع حضرت روبرو شد و به همین‌دلیل امام (ع) را تهدید به قتل کرد. به دنبال همین‌تهدید و با توجه به جوایزی که معاویه پس از خوش‌خدمتی‌های اشعث در صفین و حکمیت به او داده بود، خوش‌خدمتی بعدی را در دستور کار قرار داد که ترور امام علی (ع) بود.

ابن‌ملجم پس از ورود به کوفه، در منزل اشعث مستقر شد که همین‌امر نشانه دیگری از تعامل و هماهنگی منافقان و جاسوسان معاویه و عمروعاص است. چنان‌چه ابن‌سعد و دیگران نقل کرده‌اند، ابن‌ملجم در شب ترور امام علی (ع) تا صبح کنار اشعث بود و در نهایت به دستور او دست به شمشیر برد و بر فرق امام علی (ع) زد.

جایزه قرآنی معاویه برای ابن‌ملجم

با توجه به این‌که ابن‌ملجم پس از ترور امام (ع) قصاص شد و امکان پرداخت جایزه نقدی درنظرگرفته شده به او نبود، معاویه هزینه عجیبی کرد تا نام ابن‌ملجم بین مردم زنده بماند. او ۴۰۰ هزار درهم پرداخت کرد تا سمره بن جندب، آیه «و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله» را که در شان امیرالمومنین (ع) نازل شده بود، به نفع ابن‌ملجم و ضرر امام علی (ع) تفسیر کند. همچنین آیه «و من الناس من یعجبک قوله فی‌الحیاه الدنیا و یشهد الله علی ما فی قلبه و هو الد الخصام * و اذا تولی سعی فی الارض لیفسد فیها ویهلک الحرث و النسل والله لا یحب الفساد» را که در مذمت ابن‌ملجم نازل شده بود، به امیرالمومنین (ع) نسبت دهد.

یهودی‌بودن ابن‌ملجم

هنگامی که ابن‌ملجم با تعدادی از مردم قبیله خود برای بیعت با حضرت علی (ع) آمد، آن‌حضرت برای مدتی به صورت ابن‌ملجم نگاه کرد و از او سوالاتی پرسید که ابن‌ملجم هم قسم یاد کرد پاسخ صحیح بدهد. حضرت از او پرسید: «آیا نوجوانان وقتی تو را می‌دیدند می‌گفتند پسر سگ‌چران آمد؟» ابن‌ملجم گفت بله. حضرت پرسید: «آیا در جوانی به مردی برخورد کردی که با شدت به تو نگاه کرد و گفت ای شقی‌تر از کشنده ناقه ثمود؟» ابن‌ملجم گفت بله. حضرت پرسید: «آیا مادرت به تو خبر داده که در ایام حیض به تو باردار شده؟» ابن‌ملجم کمی تردید کرد و گفت بله. در این‌هنگام امام علی (ع) گفت: از رسول خدا (ص) شنیدم که قاتل تو شبه یهودی و یهودی است.

بنا بر گزارشی دیگر، امیرالمومنین (ع) پس از آن‌که ابن‌ملجم را برای نخستین‌بار دید، بعد از افشا کردن نام و نسب صحیح وی، قاتل خود را به زبان رسول خدا (ص) یک‌یهودی معرفی کرد.

علامه مجلسی هم در بحار نقل کرده هنگامی که ضربت شمشیر ابن‌ملجم به فرق امام علی (ع) خورد، گفت: «قتلنی ابن‌ملجم قتلنی اللعین ابن الیهودیه و رب الکعبه»

واقعیت قابل توجه در این‌زمینه این است که مادر ابن‌ملجم یهودی بوده و همان‌طور که می‌دانیم در یهود، نسب یهودی از سمت مادر به فرزند منتقل می‌شود نه از پدر.