جنگ افزار

موشک اورشینک؛ وقتی بالستیک‌ها از مرز سرعت عبور کردند

سال‌ها بود که درباره موشک‌های بالستیک حرف می‌زدیم؛ مسیر قوسی، اوج‌گیری تا خارج از جو، بازگشت با سرعت‌های چندماخی و نبرد همیشگی میان سرجنگی و پدافند. اما ظهور نسل تازه‌ای از موشک‌های بالستیک مافوق صوت، قواعد بازی را عوض کرد. «اورشینک» نامی است که این روزها بیش از آنکه یک موشک باشد، یک مفهوم است؛ مفهومی که می‌گوید جنگ آینده دیگر فقط درباره برد و قدرت انفجار نیست، درباره زمان، واکنش و ناتوانی سیستم‌های دفاعی در فهم آن چیزی است که با سرعتی غیرقابل مهار به سمتشان می‌آید.

کد خبر: ۱۳۴۸۶۷۹

تاریخ: ۱۰ دی ۱۴۰۴ - ۱۸:۰۰

به گزارش تابناک؛وقتی از اورشینک صحبت می‌کنیم، در واقع وارد قلمرویی می‌شویم که مرز میان موشک بالستیک کلاسیک و سامانه‌های هایپرسونیک نسل جدید در آن محو شده است. اورشینک نه صرفاً یک موشک، بلکه نتیجه سال‌ها تغییر نگاه به مفهوم «ضربه اول» و «نفوذ قطعی» است. در این نسل از تسلیحات، دیگر صرف رسیدن به هدف کافی نیست؛ مهم این است که دشمن حتی فرصت تشخیص، تحلیل و تصمیم‌گیری نداشته باشد.

موشک‌های بالستیک سنتی، هرچند بسیار سریع و مرگبارند، اما یک ضعف ذاتی دارند: مسیرشان تا حد زیادی قابل پیش‌بینی است. رادارهای هشدار زودهنگام، ماهواره‌ها و سامانه‌های رهگیری، با دانستن نقطه پرتاب و الگوی پرواز، می‌توانند چند دقیقه‌ای زمان برای واکنش بخرند. اورشینک دقیقاً برای از بین بردن همین چند دقیقه متولد شده است.

در تعریف فنی، اورشینک در دسته موشک‌های بالستیک مافوق صوت با سرجنگی مانورپذیر قرار می‌گیرد؛ یعنی موشکی که نه‌تنها با سرعتی فراتر از ۵ ماخ حرکت می‌کند، بلکه در فاز نهایی پرواز، توانایی تغییر مسیر فعال دارد. این تفاوت کوچک روی کاغذ، در میدان نبرد یک انقلاب کامل است.

سرعت‌های هایپرسونیک به‌تنهایی موضوع جدیدی نیستند. موشک‌های بالستیک دهه‌هاست که در فاز بازگشت به جو به سرعت‌های بالاتر از ماخ ۱۰ می‌رسند. تفاوت اورشینک در این است که این سرعت با «کنترل» همراه شده است. سرجنگی اورشینک، برخلاف کلاهک‌های کلاسیک که تقریباً سقوط آزاد دارند، یک گلایدر هایپرسونیک است؛ بدنه‌ای آیرودینامیک که می‌تواند در لایه‌های بالایی جو سر بخورد، ارتفاع را تغییر دهد، زاویه حمله عوض کند و مسیرهایی را انتخاب کند که برای رادارها غیرقابل پیش‌بینی است.

از منظر مهندسی، این یعنی ترکیب سه فناوری بسیار پیچیده: پیشران قدرتمند بالستیک، سازه مقاوم در برابر حرارت‌های چند هزار درجه‌ای، و سامانه هدایت که بتواند در شرایط پلاسما، لرزش و فشار شدید، همچنان تصمیم بگیرد. اورشینک حاصل هم‌زمانی این سه است.

پیشران مرحله اول اورشینک، مشابه موشک‌های بالستیک میان‌برد یا دوربرد، وظیفه رساندن سرجنگی به ارتفاع و سرعت اولیه را بر عهده دارد. این مرحله می‌تواند سوخت جامد یا ترکیبی باشد، اما نکته کلیدی در اینجاست که موتور، فقط یک پرتاب‌کننده است، نه تعیین‌کننده مسیر نهایی. پس از جدایش، سرجنگی وارد فازی می‌شود که عملاً آن را از تعریف کلاسیک «بالستیک» خارج می‌کند.

در این فاز، گلایدر مافوق صوت وارد جو می‌شود، اما نه به‌صورت سقوط عمودی. زاویه ورود کم، باعث می‌شود سرجنگی روی لایه‌های متراکم‌تر جو سر بخورد. این حرکت گلایدینگ، علاوه بر افزایش برد عملیاتی، زمان پرواز را کاهش می‌دهد و مهم‌تر از همه، امکان مانور فعال را فراهم می‌کند.

ازنگاه تور پدافندی، این کابوس است. رادارهایی که برای رهگیری مسیرهای قوسی طراحی شده‌اند، ناگهان با هدفی مواجه می‌شوند که ارتفاعش مدام تغییر می‌کند، زاویه‌اش ثابت نیست و سرعتش اجازه اصلاح محاسبات را نمی‌دهد. در چنین شرایطی، حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌های ضدبالستیک هم دچار تأخیر تصمیم می‌شوند؛ تأخیری که شاید فقط چند ثانیه باشد، اما در دنیای هایپرسونیک، چند ثانیه یعنی شکست کامل.

سیستم هدایت اورشینک، قلب واقعی این موشک است. صحبت از هدایت در سرعت‌های بالاتر از ماخ ۵ یعنی کار در محیطی که اصطکاک هوا، اطراف سرجنگی یک پوشش پلاسما ایجاد می‌کند. این پلاسما می‌تواند ارتباط رادیویی را مختل کند و سنسورها را کور کند. بنابراین، اورشینک متکی به ترکیبی از سامانه‌های ناوبری اینرسیایی پیشرفته، الگوریتم‌های پیش‌بینی مسیر و احتمالاً تصحیح‌های محدود ماهواره‌ای در فازهای خاص پرواز است.

در اینجا دیگر با یک «موشک شلیک کن و فراموش کن» طرف نیستیم؛ با یک سامانه هوشمند مواجه‌ایم که مسیرش را می‌فهمد، واکنش نشان می‌دهد و تصمیم می‌گیرد. این همان نقطه‌ای است که تسلیحات مافوق صوت را از نسل‌های قبلی جدا می‌کند.

اما سرجنگی، اورشینک الزاماً متکی به کلاهک هسته‌ای نیست. انرژی جنبشی یک جرم که با سرعت چند ماخ به هدف برخورد می‌کند، به‌تنهایی می‌تواند ویرانگر باشد. البته این به معنای حذف گزینه‌های دیگر نیست؛ بلکه انعطاف‌پذیری سیستم را نشان می‌دهد. یک اورشینک می‌تواند بسته به مأموریت، حامل سرجنگی متعارف، نفوذگر سنگرشکن یا حتی کلاهک‌های خاص ضدساختار باشد.

اما اهمیت واقعی اورشینک را باید در دکترین نظامی دید، نه فقط در مشخصات فنی. این موشک برای نبردهای فرسایشی طراحی نشده. فلسفه وجودی آن، «ضربه سریع و غیرقابل دفع» است. وقتی چنین سلاحی وارد معادله می‌شود، مفهوم بازدارندگی تغییر می‌کند. دیگر صرف داشتن پدافند لایه‌ای کافی نیست؛ چون پدافندی که نتواند واکنش به‌موقع نشان دهد، عملاً تزئینی است.

اورشینک پیام روشنی دارد: اگر شلیک شود، احتمال رسیدنش به هدف بسیار بالاست. همین احتمال، حتی بدون شلیک واقعی، می‌تواند رفتار سیاسی و نظامی طرف مقابل را تغییر دهد. این همان جایی است که موشک، از ابزار نظامی به ابزار راهبردی تبدیل می‌شود.

از منظر مهندسی مواد، ساخت بدنه‌ای که بتواند فشار حرارتی شدید، شوک‌های آیرودینامیکی و تنش‌های مانور را تحمل کند، یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های پروژه اورشینک است. آلیاژهای خاص، پوشش‌های مقاوم در برابر حرارت و طراحی بدنه با کمترین مقاومت هوا، همگی بخشی از این پازل‌اند. کوچک‌ترین خطا در طراحی می‌تواند به فروپاشی سازه در میانه پرواز منجر شود.

در کنار این‌ها، مسئله تولید انبوه نیز مطرح است. ساخت یک نمونه آزمایشگاهی با تولید یک سامانه عملیاتی تفاوت دارد. اورشینک، اگر قرار است واقعاً به‌عنوان یک سلاح راهبردی عمل کند، باید قابلیت تولید، نگهداری و استقرار عملیاتی داشته باشد. اینجاست که فاصله میان شعار و توان واقعی مشخص می‌شود.

اورشینک را باید نشانه‌ای از تغییر پارادایم در جنگ‌های آینده دانست. دیگر بحث بر سر این نیست که چه کسی برد بیشتری دارد یا کلاهک قوی‌تری حمل می‌کند. بحث بر سر این است که چه کسی می‌تواند سریع‌تر تصمیم بگیرد، سریع‌تر بزند و فرصت واکنش را از طرف مقابل بگیرد.

اورشینک، چه به‌عنوان یک سامانه عملیاتی کامل و چه به‌عنوان یک مفهوم در حال توسعه، نشان می‌دهد که آینده نبردهای موشکی، آینده‌ای است که در آن سرعت، هوش و پیش‌بینی‌ناپذیری حرف اول را می‌زنند. در چنین دنیایی، دفاع سخت‌تر از همیشه است و بازدارندگی، بیش از هر زمان دیگری، به فناوری گره خورده است.