رضا قطبی در دوقطبی شاه و چپ‌گرایان/جدال پسردایی فرح با پرویز ثابتی و شک ساواک به او

جوان ۲۸ ساله، دانش‌آموخته‌ مهندسی در فرانسه، وقتی برگشت تا پس از اقامتی چندماهه، برای تحصیل به آمریکا برود، از طرف صفی اصفیا، رئیس وقت سازمان برنامه برای کار در یک پروژه‌ فنی موقت دعوت شد؛ پروژه‌ای که تبدیل به کار دائمی شد و او را دوازده سال در صدر سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران نشاند.

کد خبر: ۱۳۱۹۸۱۴

تاریخ: ۰۸ مرداد ۱۴۰۴ - ۰۰:۱۶

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، رضا [عبدالرضا] قطبی، متولد ۱۳۱۷، شماره‌ شناسنامه ۶۱؛ از ۱۳۴۵٫۱۱٫۱ با حکم استخدام موقت به‌عنوان کارشناس فنی با حقوق ثابت ماهانه ۱۱٬۴۶۰ ریال و مزایای شغلی ۱۳٬۸۳۰ ریال [جمعا ۲۵٬۲۹۰ ریال] به استخدام سازمان برنامه درآمد.

پروژه‌ تأسیس وسیله‌ تحمیق!

او که در دوران تحصیل در فرانسه، تلویزیون را «وسیله‌ی تحمیق» می‌دانست که «نبودنش ضرری به کسی نمی‌زند» و آن را وسیله‌ای آموزشی می‌دید تا تفریحی (گفت‌وگو با بنیاد مطالعات ایران) مسئول تهیه‌ی گزارشی شد درباره‌ی پروژه‌ی فرانسوی‌ها برای احداث ساختمان تلویزیون ملی ایران و او به‌عنوان کارشناس فنی سازمان برنامه نظر داد که به جای ساختمانی بزرگ، یک ساختمان کوچک‌تر در تهران ساخته و بقیه‌ی بودجه صرف ساخت مراکز در شهرستان‌ها شود. طرحی که فرانسوی‌ها موافق نبودند و قطبی با انصراف از سفر به آمریکا مجری این طرح شد و به پیشنهاد امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، به‌عنوان اولین رئیس سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران منصوب شد.

ترجیح محمدرضاشاه پهلوی این بود که او استاد ریاضی دانشگاه صنعتی آریامهر بماند ولی ریاست تلویزیون را به نامش زدند؛ در نهایت هم شاه گفت: «اگر مردم از تلویزیون راضی باشند، من هم راضی هستم.» اما کار به جایی رسید که وقتی قطبی به دلیل مشکلات پخش زنده‌ی برنامه‌ی کمیسیون بازرسی شاهنشاهی آن را متوقف می‌کند، شاه می‌گوید: «مگر او مارکسیست لنینیست است که جلوی آن را گرفته است؟» و دستور می‌دهد که پخش زنده‌ی برنامه ادامه یابد.

مدیر جشن‌های شاهانه

پسر دایی فرح دیبا، ملکه‌ی ایران، [و پسرخاله‌ی شاپور بختیار، آخرین نخست‌وزیر پهلوی] جای پای سفتی در سیستم داشت. در جشن‌های ۲۵۰۰ ساله‌ی شاهنشاهی که مهرماه ۱۳۵۰، در تخت‌جمشید برگزار شد، قطبی به‌عنوان مدیرعامل سازمان رادیو و تلویزیون مسئول برنامه‌ی انتشاراتی جشن‌ها قبل از روز برگزاری شد.

مسئولیت تهیه‌ فیلم و خبر برنامه‌های روز اول جشن‌ها (۲۰ مهر ۱۳۵۰) و انتشار آن از طریق وسایل ارتباط جمعی و پخش سخنرانی شاه رأس ساعت ۱۱:۳۰ از رادیو تلویزیون با وزارت اطلاعات و سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران بود. مقرر شد از طرف سازمان ملی رادیو و تلویزیون با نیروی زمینی ترتیبی اتخاذ شود که سه دقیقه قبل از پخش سخنان شاه علامتی در رادیو داده شود که واحدهای مربوطه آماده شوند.

قطبی علاوه بر آن مدیرعامل سازمان جشن هنر شیراز هم بود؛ سازمانی برای تهیه و تدارک برنامه‌های فستیوال هنرهای نمایشی و موسیقی جشن هنر شیراز که رئیس هیئت امنای آن فرح دیبا بود و اعضای آن نخست‌وزیر و وزرای دربار، امور خارجه، فرهنگ و هنر، اطلاعات، اقتصاد، مدیرعامل شرکت ملی نفت، مدیرعامل سازمان برنامه، رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور، استاندار فارس و… بودند.

هیئت‌مدیره مرکب از ۵ نفر بود. هیئت امنا عده‌ای را برای عضویت در هیئت مدیره به فرح پیشنهاد داد و او از بین این ۵ نفر یکی را به ریاست و چهار نفر را به عضویت هیئت مدیره برای مدت دو سال انتخاب کرد.

هیئت‌مدیره یک نفر را به عنوان مدیرعامل انتخاب کرد و برای صدور فرمان به ریاست عالیه سازمان معرفی کرد؛ آن یک نفر که به مدیرعاملی انتخاب شد هم‌بازی دوران کودکی فرح بود: رضا قطبی.

مدیرعامل مکلف بود در پایان هر سال مالی گزارشی از اقدامات انجام‌شده‌ی سازمان و وضع اداری و مالی آن به هیئت مدیره ارائه دهد. مکاتبات اداری فقط با امضای مدیرعامل بود. دارایی سازمان جشن هنر شیراز پنج میلیون ریال بود که از طرف ملکه به سازمان داده شد. درآمد سازمان از طریق کمک‌های ملکه، کمک‌های شخصیت‌های حقوقی و حقیقی و درآمدهای حاصله از فعالیت‌های سازمان تأمین می‌شد. امور مالی سازمان تابع آئین‌نامه‌ی مالی و سازمانی بود که از طرف مدیرعامل (قطبی) تهیه و به تصویب هیئت مدیره می‌رسید. ریاست هیئت‌مدیره با مهدی بوشهری [سومین همسر اشرف پهلوی] بود و قائم‌مقام مدیرعامل فرخ غفاری، معاون سازمان ملی رادیو و تلویزیون ایران.

جدال ثابتی با قطبی

قطبی متهم بود که چپ‌گراها را وارد رادیو و تلویزیون کرده است؛ پاسخش این بود که دو نفر از آن‌ها، غلامرضا نیکخواه و محمود جعفریان که از چهره‌های شاخص سازمان بودند، پس از آزادی از زندان و برگشتن از عقاید چپی خود، در دستگاه‌های حکومتی کار می‌کردند و مورد تأیید خود شاه بودند. (گفت‌وگو با بنیاد مطالعات ایران)

یکی از بزرگ‌ترین منتقدان قطبی، پرویز ثابتی بود؛ رئیس اداره‌ی سوم ساواک (امنیت داخلی). ثابتی می‌گفت قطبی افرادی می‌آورد و فیلم‌هایی می‌ساختند که جنبه‌ی چریکی داشت و برخی از فیلم‌ها دارای تبلیغات کمونیستی بود. (مستند پرویز ثابتی)

سه ماه پس از استعفای قطبی از ریاست سازمان رادیو و تلویزیون، ساواک در گزارشی «خیلی محرمانه» درباره‌ی تورج فرازمند، او را از توده‌ای‌های قدیم و از عوامل رضا قطبی عنوان کرد که در کار ابوالحسن سعادتمند، معاون کل ساواک که در دولت ارتشبد غلامرضا ازهاری وزیر اطلاعات و جهانگردی شد، کارشکنی می‌کرد. سندی که نشان می‌دهد ساواک حساسیت بالایی به مدیران چپ‌گرای تلویزیون داشت و قطبی متهم بود به این‌که آن‌ها را در سازمان وارد کرده است:

خیلی محرمانه
از: ۳۴۱
منبع: همکار
منشأ: رادیو تلویزیون
تاریخ وقوع: اخیراً
تاریخ رسیدن خبر به منبع: ۵۷٫۹٫۱۵
تاریخ رسیدن خبر به رهبرعملیات محل: ۵۷٫۹٫۱۶
اخلال در برنامه‌های رادیو تلویزیون

در دستگاه رادیو تلویزیون ملی ایران در کار برنامه‌های ملی و میهنی تیمسار سپهبد دکتر سعادتمند وزیر اطلاعات و جهانگردی کارشکنی میشود. عامل اصلی این کارشکنی‌ها تورج فرازمند است و او بدو علت در کار وزیر جدید اطلاعات و جهانگردی کارشکنی مینماید. اولاً تورج فرازمند از توده‌ای‌های قدیم است و رویه او مانند امثال منوچهر آزمون عاقبت نشانگر جاسوسی و خیانت خواهد بود. ثانیاً تورج فرازمند از عوامل رضا قطبی است و هر وزیر و یا صاحب مقام دیگری وارد کار رادیو تلویزیون میشود فرازمند در کار او کارشکنی میکند و حالا نوبت کارشکنی علیه دکتر سعادتمند است.

یکی از مظاهر این کارشکنی دیروز چهارشنبه ۵۷٫۹٫۱۵ از ساعت ۱۶:۳۰ تا ۱۹:۳۰ بعدازظهر در عدم ضبط برنامه‌ای راجع به نوارهای تحریک‌آمیز شبهای اخیر بارز بود که بالاخره تورج فرازمند نگذاشت این برنامه ضبط شود و جلسه را بهم زد. در این اخلال آقایان پاشا سمیعی و دکتر جهانبانی نیز همکاری کرده‌اند.

نظریه شنبه - تورج فرازمند، پاشا سمیعی و دکتر جهانبانی بمنظور خراب کردن تیمسار سعادتمند در کار برنامه‌های تلویزیونی اخلال و از تهیه و پخش برنامه‌های ملی و میهنی جلوگیری مینمایند.

نظریه بخش ۳۴۱ - منبع قابل اعتماد است.

سند دیگری نشان می‌دهد که رابطه‌ی ثابتی با قطبی از سال‌ها قبل دچار تنش بوده است؛ وقتی ثابتی به دعوت‌نامه‌ی قطبی برای شرکت در دهمین دوره‌ی جشن هنر شیراز جواب رد داد.

۲۵۳۵/۵/۱۰ [۱۳۵۵]

جناب آقای پرویز ثابتی

از جنابعالی و بانو صمیمانه دعوت میکند تا با شرکت در دهمین جشن هنر که تحت توجهات و ریاست عالیه علیاحضرت شهبانوی ایران از تاریخ ۲۸ مرداد تا ۱۱ شهریور‌ماه ۲۵۳۵ [۱۳۵۵] در شیراز و تخت‌جمشید برگزار خواهد شد، این سازمان را قرین افتخار فرمایند.
مدیرعامل سازمان جشن هنر

رضا قطبی

پی‌نوشت دست‌نویس: در اجرای اوامر مقام معاونت یکم به سازمان مزبور توجه‌دار باشد که در تاریخ تعیین‌شده مقام مدیریت کل نمی‌تواند در جشن مزبور شرکت نماید. ۳۵٫۵٫۱۷ [۵۵]

رضا قطبی ۵ شهریورماه ۱۴۰۳، در ۸۶ سالگی در پاریس، درگذشت؛ پسر دایی فرح که روزی ثابتی به او گفت «اگر این نسبت را نداشتید، خود شما را هم دستگیر می‌کردیم.»

***

شادی معرفتی/ نشریه «گواه؛ مجله به گواهی اسناد»؛ شماره اول، پاییز ۱۴۰۳