با بچه دهن‌لق چه کنیم؟

رفتار «دهن لق» بودنِ کودکان پیش‌دبستانی، صرفاً یک چالش لحظه‌ای نیست؛ بلکه نشانه‌ای است از مراحل رشد زبان، نیاز به جلب توجه، و ناتوانی در تشخیص مرز «محرمانه» و «غیرمحرمانه».

کد خبر: ۱۳۰۹۹۴۴

تاریخ: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ - ۰۲:۰۰

«مامان گفته امشب نمی‌ریم خونه خاله، چون بابا از خاله ناراحته!»

به گزارش تابناک به نقل از تبیان؛ این جمله ساده از دهان یک کودک ۴ ساله در میون جمع فامیل، می‌تونه والدین رو به مرز سکته برسونه.

اما آیا "دهن‌لق بودن کودک" واقعاً بی‌تربیتی‌ست، یا نشونه‌ای از رشد زبانی، کنجکاوی و نیاز به دیده‌شدن؟

در این شرایط، والدین احساس می‌کنند باید در جا جلوی کودک را بگیرند یا توضیح بدهند. اما چه می‌توان کرد؟ گاهی که بلافاصله مداخله می‌کنید، واکنش کودک نوعاً به شرم و اضطراب تبدیل می‌شود؛ و اگر این واکنش تکرار شود، ممکن است کودک دیگر جرأت حرف زدن نکند یا بدتر، در آینده به صورتی پنهانی اطلاعات را به بیرون خانه ببرد.

برخی اقوام ممکن است برای خانواده حکم صادر کنند و در پشت سر خانواده بگویند «چرا نذاشتند بچه حرف بزنه؟». و یا برخی برای بچه حکم بدهند که «خیلی فضول است یا بچه فلانی دهن لق است.»

خواهر یا برادر بزرگ‌تر  نیز گاهی از این موقعیت به نفع خود استفاده می‌کنند تا از طریق تحریک کودک، والدین را عصبانی ببینند و «شادی» کنند.

وقتی کودک، هر خبری از خانه را با صدای بلند به اطرافیان اعلام می‌کند، شاید در نگاه اول صرفاً یک رفتار «بچه‌گانه و بی‌فایده» به نظر برسد. اما همین کنجکاوی و هیجان از سوی او، داستانی پیچیده‌تر در دل خود دارد. از یک سو این رفتار نشان‌دهنده‌ی رشد زبان و میل طبیعی کودک برای جلب توجه است. از سوی دیگر، اتفاقاً می‌تواند علامتی از عدم درک مفهوم «حریم خصوصی» و «حد و مرزهای اجتماعی» باشد.

چرا کودک همه چیز را جار می‌زند؟

فوری بودن کشف‌ها

کودکِ دو سه ساله تازه دارد دنیای مفهوم لغت‌ها را می‌شناسد. هر کلمه و هر جمله‌ای که می‌آموزد، برایش حکم «کشف جدید» را دارد. فرض کنید پدر و مادر در گوشه‌ای درباره‌ی قبض برق یا برنامه سفر تابستانی حرف می‌زنند؛ برای کودک، این یک گنج اطلاعاتی است که باید فوراً با دیگران تقسیم شود. انتهای ماجرا این است: کودک فکر می‌کند هر چیزی «جالب» است و باید به همه گفته شود.

جلب توجه و اثبات مهم بودن

در این سن، کودک با گفتن هر خبرِ مهم و جزئیات خانه، توجه بزرگ‌ترها را به خود جلب می‌کند. وقتی واکنش والدین یا فامیل را می‌بیند (حتی اگر بخندند یا غر بزنند)، این حس «من هم‌سطح بزرگ‌ترها هستم» در او تقویت می‌شود. کودک در دل می‌گوید: «اگر حرف بزنم، همه به من نگاه می‌کنند و من مهم می‌شوم.»

عدم تفکیک «شنونده مناسب» از «شنونده نامناسب»

کودک درک درستی ندارد که «این حرف را باید تنها به مادربزرگ بگویم» یا «این را نباید به همسایه بزنم». برای او همه‌ی گوش‌ها شبیه هم هستند؛ همان‌طور که وقتی یک نقاشی می‌کشد دوست دارد همه ببینند، وقتی چیزی از پشت پرده‌های خانه می‌شنود، تصور می‌کند همه باید مطلع شوند.

بچه وقتی می‌فهمد هر بار که چیزی می‌گوید، واکنش تند دریافت می‌کند، یا می‌ترسد یا خشمگین می‌شود. در هر دو حالت، فرآیند یادگیری اختلال پیدا می‌کند.

هشدار برای والدین: بحران یا فرصت؟

بحران در نگاه اول:

وقتی خبرهای خصوصی و مهم خانواده بارها از سوی کودک لو می‌رود، والدین خود را درگیر پیامدهای اجتماعی می‌بینند: «فلانی الان فلان حرف را شنید. پس قضاوتش درباره‌ی ما تغییر می‌کنه.» و اضطراب والدین برای فهم «چه کسی از فلان تصمیم یا مشکل خانوادگی خبردار شده» دائماً افزایش می‌یابد.

فرصت در نگاه حرفه‌ای:

اما از منظر روان‌شناسی، این می‌تواند فرصتی طلایی باشد تا مهارت‌های خودتنظیمی و تشخیص مرزهای اجتماعی (Social Boundaries) را در کودک تقویت کنید. به جای سرزنش دائمی، می‌توانید از این واکنش کودک به عنوان سیگنالی استفاده کنید. یادتان باشد که:

کودک هنوز مفهوم خصوصی و عمومی را نمی‌فهمد.
کودک برای جلب توجه و نشان دادن اهمیتش از این رفتار استفاده می‌کند.
او نیاز دارد نحوه‌ی گفتن و نخواستنِ چیزی را یاد بگیرد.

چگونه از بحران به موقعیت یادگیری برسیم؟

۱. همدلی و آموزش به جای سرزنش

البته ممکن است وسوسه شوید که با «نه گفتن» یا «مثلا گرفتن تبلت برای تنبیه» مقابلش بایستید. اما اولین گام این است که با زبان ساده به او بگویید که برخی اطلاعات، مثل اتفاقات خانوادگی، خصوصی هستند و نباید با همه به اشتراک گذاشته شوند. می‌توانید با مثال‌هایی مثل "این چیزی است که فقط در خانواده می‌ماند"، این مفهوم را ساده کنید. یا بگویید «می‌دونم هیجان‌زده‌ای و دوست داری همه چیز را بگی. ولی بعضی حرف‌ها باید فقط به خود خانواده یا فقط به چند نفر خاص گفته بشه.»

یادتان باشد برخورد خودتان هم مهم است. از خطاب کردن کودک به عنوان "زیادی حرف می‌زنی" یا "چرت‌ و پرت نگو" خودداری کنید، زیرا این کار می‌تواند بر خودارزی او تأثیر منفی بگذارد.  به جای آن، رفتار او را قدر بدانید و به او بگویید که شما از اینکه او احساس راحتی برای بیان افکارش دارد، خوشحال هستید ولی باید به یک سری قوانین را رعایت کند.

۲. تدوین قوانین کودکانه

یک تصویر ساده درست کنید که در آن دو ستون است:

می‌توانم بگویم: چیزهایی مثل «دیروز تو پارک تاب بازی کردم و خیلی کیف کردم.»، «من عاشق بستنی‌ام!»
نباید بگویم: «مامان با خاله قهر کرده»، «بابا می‌خواد شغلشو عوض کنه»

هر بار که چالش پیش می‌آید، به کودک یادآوری کنید و با کمک کارت‌های تصویری فلش‌کارت‌مانند، موقعیت را مرور کنید.

همچنین میم‌توانید قوانین خانوادگی مثل "ما چیزهای خانوادگی را با دیگران به اشتراک نمی‌گذاریم مگر اینکه قبلش با هم صحبت کنیم" را تعریف کنید.

۳. بازی نقش (Role Play)

همه‌ی اعضای خانواده – از مادر و پدر تا خواهر بزرگ‌تر – می‌توانند در یک بازی نقش شرکت کنند.

مثلاً مادر نقش مهمان را بازی می‌کند و کودک نقش خبرنگار.

بعد از بازگو کردن خبری، همگی واکنش نشان می‌دهند («خیلی ممنونم که گفتی، اما اجازه داری فقط خبرهای عمومی رو بگی. این موضوع فعلاً خصوصیه.»)

این بازی باعث می‌شود کودک یاد بگیرد که واکنش بزرگ‌ترها چگونه است و تمرین کند که اول بپرسد: «اجازه‌ دارم؟»

۴. تأخیر خردمندانه (Pause & Decide)

ایده‌ی ساده اما کارآمد: وقتی کودک چیزی محرمانه شنید، به‌جای آنکه در همان لحظه پاسخ سریع بدهد، از او بخواهید «ده ثانیه منتظر بماند»

«ببین عزیزم، بیا بشماریم تا ده. بعد خودت تصمیم بگیر بگی یا نگی.»
این مکث کوتاه باعث می‌شود کودک به جای واکنش فوری هیجانی، یک لحظه درون خودش تأمل کند.

۵. جایگزین‌های جذاب برای ابراز هیجان

هرگاه کودک هیجان‌زده‌ست و چیزی شنیده، می‌توانید به او یک دفترچه یا «جعبه‌ راز» بدهید:

«وقتی چیزی مهم شنیدی ولی نمی‌تونی بگی، برو اینجا بنویس یا نقاشی کن یا برای این جعبه تعریف کن. وقتی کارم تموم شد، می‌تونیم با هم مرورش کنیم.»
جعبه یا دفترچه می‌تواند پر از برچسب‌های رنگی، مداد شمعی و برگه‌های نقاشی باشد تا کودک احساس کند دارد کار مهم و سرگرم‌کننده‌ای انجام می‌دهد.

۶. پاداش‌دهیِ هدفمند

برای کودک فعالیت‌های مثبت تعریف کنید:

اگر سه روز متوالی یکی دو موقعیت را نگه داشت و حرف خصوصی نزد، یک برچسب ستاره روی کارت امتیازش بچسبانید.
بعد از جمع شدن تعداد ستاره‌ها، به عنوان جایزه می‌تواند یک روز انتخاب کند که چه بازی‌ای با خواهر یا پدر و مادر انجام دهد؛ یا یک کتاب داستان جدید انتخاب کند.

این رویکرد از جنس رفتارگرایی مثبت (Positive Reinforcement) است و تشویق می‌کند که رفتار مطلوب در کودک تقویت شود و بسته به شرایط و فرهنگ خانوادگی قابل تغییر است.

۷. استفاده از خواهر برادر

خواهر/برادر بزرگ‌تر وقتی می‌بیند کودک قصد دارد اطلاعات حساس را به بیرون بگوید، با یک لمس آرام شانه یا دست روی دست او، به کودک یادآوری می‌کند که «تا اجازه نگرفتی، حرفی نزن».

کودک کم‌کم یاد می‌گیرد وقتی کسی این سیگنال را به او می‌دهد، اولین کارش باید پرسیدن “مامان/بابا می‌تونم این حرف رو بگم؟ ” باشد.

این روش به‌جای سرزنش فوری، به کودک فرصت می‌دهد خودش تصمیم بگیرد و در عین حال از حس اعتماد به خانواده تقویت شود.

۸. تمایز بین حرف زدن با خود و به اشتراک گذاری

به کودک کمک کنید تا بفهمد که برخی صحبت‌ها، مثل توصیف کاری که انجام می‌دهد، نیاز به پاسخ ندارند.  اگر او انتظار دارد هر فکری را با شما به اشتراک بگذارد، به او آموزش دهید که این همیشه ممکن نیست.

از بازی‌های سرگرم‌کننده مثل "بازی سکوت" استفاده کنید، جایی که کودک باید برای مدت کوتاهی ساکت بماند. می‌توانید از تایمر استفاده کنید تا این بازی جذاب‌تر شود.

یادتان باشد: کودک هنوز مفهوم خصوصی و عمومی را نمی‌فهمد. کودک برای جلب توجه و نشان دادن اهمیتش از این رفتار استفاده می‌کند. او نیاز دارد نحوه‌ی گفتن و نخواستنِ چیزی را یاد بگیرد.

۹. الگو بودن یادتان نرود

بچه‌ها دقیق‌تر از چیزی که فکر می‌کنیم رفتار والدین را کپی می‌کنند. اگر شما دائماً در جمع، اطلاعات خصوصی دیگران را بدون اجازه تعریف ‌کنید، یا هر بحث خانوادگی را راحت با دوستانتان در میان بگذارید، کودک یاد می‌گیرد که این کار نه تنها بد نیست، بلکه «رفتار طبیعی بزرگ‌ترهاست».

پس برای آموزش غیرمستقیم، بهتر است در عمل نشان دهید که چطور می‌شود با احترام به حریم خصوصی، همچنان اجتماعی و صمیمی بود. مثلاً:

وقتی کسی از شما سوال شخصی می‌پرسد، با لبخند بگویید:

«این موضوع رو فعلاً فقط با خانواده‌مون درمیون گذاشتیم»

اگر کودک در جمع چیزی بپرسد که نباید، آرام و بدون تندی پاسخ دهید:

«الان زمان خوبی برای این سوال نیست، بعداً توی خونه با هم حرف می‌زنیم»

وقتی کودک این رفتارها را از شما ببیند، کم‌کم الگوی رفتاری‌اش تغییر می‌کند. چون به‌جای اینکه فقط "نَه" بشنود، یاد می‌گیرد "چطور" چیزی را نگوید.

هشدار برای والدین: نکات کلیدی قبل از هر واکنش

از تندخویی بپرهیزید

بچه وقتی می‌فهمد هر بار که چیزی می‌گوید، واکنش تند دریافت می‌کند، یا می‌ترسد یا خشمگین می‌شود. در هر دو حالت، فرآیند یادگیری اختلال پیدا می‌کند.

از سکوت مرموز خودداری کنید

وقتی در مقابل افشای کودک سکوت می‌کنید و فقط غر می‌زنید، برای او معنای روشنی شکل نمی‌گیرد. بهتر است بگویید: «ناگفته‌ها رو می‌تونیم با مامان یا بابا در میان بذاریم، بعد خودمون تصمیم می‌گیریم که به کی بگیم یا نگیم.»

اجتناب از سرکوب کامل بیان احساسات

آنچه کودک می‌خواهد، در نهایت بیان هیجان‌ها و احساسات است. اگر صرفاً با منع و سرکوب، اجازه‌ی صحبت به او ندهید، ممکن است به شکل‌های پنهانی‌تر (مثلاً گفتن در مدرسه یا فضاهای اجتماعی) خودش را ابراز کند.

در پایان، هدف این است که در محیط خانه تعادلی برقرار شود:

«محیطی که هم عشق و صیمیت حاکم باشد و هم کودک با درک درست مفاهیم خصوصی و عمومی، یاد بگیرد چطور خودش را در جامعه‌ای وسیع‌تر حفظ کند.»

با این سازوکارها، بحران اولیه می‌تواند به فرصتی تبدیل شود برای رشد مهارت‌های اجتماعی، خودتنظیمی، و تقویت ارتباط سالم در خانواده، چیزی که هم والدین و هم کودک قرن‌ها بعد از آن به نیکی یاد می‌کنند.