سازه اسرار آمیز بین قم و تهران!

به هنگام بیان افتخارات، همه به فرهنگ ایرانی و باستانی خود می‌بالند ولی این مسأله مثل دیگر کار‌ها و اظهار نظر‌های ما تنها در حد حرف و شعار است و همت جدی در صیانت از فرهنگ و مؤلفه‌های وابسته به آن نیست.

کد خبر: ۱۲۸۸۷۹۶

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ - ۰۹:۰۷

از سمت «اتوبان قم – تهران» (آزاد راه خلیج فارس) و در فاصلۀ 67 کیلومتری تا تهران – از طرف قم- آنجایی که «جادۀ قدیمِ قم-تهران» همدیگر را در نزدیکی موضعی موسوم به «علی آباد» قطع می کند و در چند صد متریِ تپه های پشتِ «راهدار خانۀ شهید سعادتمند قم»-در مسیر آزاد راه تهران به قم- و همچنین به نشانی و سمت و سوی دیگر، از طرف جادۀ قدیمِ تهران -قم، در حدود 45، 46کیلومتری شهر قم و در 200 متری سمت چپ جاده و 500 متری تقاطع یاد شده، دسترسی اصلی و آسان به سازه ای باستانی و ناشناخته در محلی تقریباً بکر میسر است که آن بنا، قرن های متمادی به رغم بی مِهری های دوران، تا به امروز پابرجاست و در عصر ما به تنهایی نظاره گر جادۀ قدیم قم-تهران و همچنین آزاد راه تهران-قم و برعکس آن مسیر و همۀ مسافران و وسائل نقلیۀ سبک و سنگین می باشد.

انگار این سازه می خواهد با چشمان منتظرش پیامی را به همۀ رهگذران شتابان به سوی مقاصد مختلف ایران القاء کند و لحظاتی ذهن و فکر رهنوردان را از دنیای شلوغ و پُرهیاهوی امروزی بیرون ساخته و اندکی به خود و تاریخچۀ مرموز خود مشغول سازد و این چنین گنجینۀ سینۀ پُر از اسرارش را برای همگان بگشاید و ناملایمات و بد عهدی های روزگاران را که بر ایران زمین و مردمان آن تحمیل شده از خلال قرون و اعصار بازگو نماید!

با این که سازۀ کهن و دیرینۀ مورد نظر در «استان قم»-و حدوداً در مرز استان تهران- واقع شده است با این حال خیلی از مردمان قم و حتی فرهیختگان این سامان، آن سازۀ بسیار قدیمی و منحصر به فرد را که متعلق به پیشینیان و بخشی از فرهنگ ایشان می باشد مطلقاً نمی شناسند؛ آن را ندیده اند؛ از آن چیزی نشنیده اند و از وجود آن کاملاً بی اطلاع هستند! گویی همه چیز دست در دست هم داده تا این مکانِ غریب و اسرار آمیز، که در میان تپه ها به حسبِ هم رنگی با محیط اطرافْ خویشتن را از تیررس دشمنان استتار و از نظرها مخفی نموده، از منظر فرهنگی و تاریخیِ مردمان این دیار نیز مغفول و پنهان بماند.

از بُعد هندسی بنایِ سنگی این سازه به صورت بیضوی شکل و حدوداً از حیث مساحت، 70 متر مربع و تنها راه ورودی آن در قسمت جنوبی آن ساختمان واقع است که در تصویر زیر می بینید؛

ظاهر بنا از زوایۀ دیگر بدین گونه است؛

ظاهراً بنای مذکور، سه  یا چهار قسمتی بوده است. یک قسمت، بعد از ورود به آن به شکل  دالان و اتاقکی است که مهمان خود را راهی اتاق کوچک و سپس اتاق بزرگ می نماید. از سویی بنا دو طبقه دارد و دسترسی به طبقات پایین به دلیل ریزش صعب یا ناممکن است. طول اتاق های بزرگ و کوچک حدوداً چهار، پنج متر است و ارتفاع دیوارۀ سنگی حائل بین اتاق ها در بیشترین  حالت حدود 8 متر می باشد. با این بیان، نما و زاویه ای از اتاق کوچک را در زیر ملاحظه می نمایید؛

همچنین نمایی از اتاق بزرگ در طبقۀ بالا را در زیر مشاهده می نمایید؛

چنان که گفتیم برای ورود به اتاق کوچک و بزرگ باید از دالان یا یک اتاق محقر گذر کرد که البته محل گذر، ویران شدۀ دیوارۀ حائل است برای نفوذ بهتر به اتاق کوچک مجموعه و سپس اتاق بزرگ؛

این سازه بر فراز تپه و در لبۀ دره و مشرف به «رودخانۀ فصلی» و تپه های آن سوی بیابان بنا شده و مانند بسیاری از آثار این دیار کهن، به دلیل ضعف شدید فرهنگی، مورد بی توجهی مسئولان و مردم بوده و هست.

در زبان محلیِ امروزی و البته غیر اصیل به آن، «قلعۀ زار بُلاغ» (زالو بُلاغ) می گویند که ظاهراً تغییر شکل یافتۀ ترکیب «ساری بُلاغ» (ساری بولاق) می باشد و این واژگان، الفاظ ترکیبیِ تُرکی بوده که نشان دهندۀ نفوذ ترکان در منطقۀ قم از قرن ها پیش و سپس تغییر نام برخی مکان های باستانی و پارسی در این منطقه به زبان خودشان می باشد.

از معنای نامِ ترکیِ این سازه مشخص است که ظاهراً چشمه ای در نزدیکی این سازۀ ناشناخته موجود و جاری بوده که اکنون خشک و بی آب شده است زیرا «ساری» در ترکی به معنای «زرد» و «بُلاغ» (بولاق) به معنای «چشمه» است و مجموعاً ترکیب مزبور به معنا و مفهوم «چشمۀ زرد» می شود.

اگر چه نامِ ترکی اصالت باستانی ندارد ولی شاید در احتمالی بسیار ضعیف، برگردان نامی ایرانی و اصیل در زمان جعل و نامگذاری خود بوده و این چنین پیامی را به ما منتقل نموده است؛ نامواژه ای که مردمان فارسی زبان منطقه در ادوار پیشین به این سازه به زبان پارسی باستان اطلاق می کردند. از همۀ این ها گذشته، به راستی چرا نام آن چشمه، چشمۀ زرد بوده است؟ آیا رنگِ آب آن، زرد رنگ بوده است یا به خاطر زرد رنگ بودنِ حدودی خاک آن جا چنین مردمان ترک منطقه گفته اند؛ اگر چه خیلی هم خاک آن جا زرد رنگ نیست؟ از نظر زمین شناسی و شیمی برخی خاک های آهکی و آهن دار شاید به این رنگ باشد.

سؤالی که در نخستین دیدار از این مکان ناشناختۀ باستانی و مواجهه با آن در ذهن هر بینندۀ کنجکاوی شکل می گیرد؛ بی گمان این پرسش است که در میان این همه تپۀ کوچک و بزرگ در سطح آن بیابان، چرا گذشتگان ما این تپه برای ساختن چنین بنایی انتخاب نموده اند؟ مگر چه خصوصیتی داشته که از بقیه متمایز شده است؟

شاید نامگذاریِ ترکی تا حدی راز آن را برای ما برمَلا و معلوم نماید. آری، نامواژۀ ترکی «ساری بولاق»، به معنایِ «چشمۀ زرد»! پس آیا ممکن است همجواری با چشمه، بهترین دلیل برای ساخت این مکان عجیب در گذشته های دور با هدفی خاص بوده است؟ البته این یک فرضیه است و ممکن است اصلاً درست و قطعی نباشد.

در واقع کاربری این سازه و علت اصلی ساخت و بنیان آن هنوز به طور دقیق و به شکل محرز برای هیچ کس مشخص و اثبات شده نیست و گفتارهای دانشمندان باستان شناس نیز در این رابطه در حد فرض و گمان است.

این سازه معماری و نقشۀ عجیب و غریب و متفاوتی در بین بناهای باستانی ایران دارد و اصلاً این سازه از نظر ظاهری و پلان به قلعه های نظامی شبیه نیست. به برج های دیدبانی باستانی هم شباهتی ندارد. به مزارات درگذشتگان نیز شبیه نمی باشد. به کاخ پادشاهان نیز با این شکل و وسعت کم، مطلقاً شباهتی ندارد. در این ابعاد و با این نقشه کاروانسرا نیز نمی باشد. پس با این حساب این چه بنایی است که به تنهایی و به شکل مستقل در این بیابان و در میان این همه پستی و بلندی ساخته شده است؟! و چرا این جا؟

آیا ممکن است این سازۀ شگفت انگیز معبد یا نیایشگاه خاصی در دوران های قدیم بوده است؟ آیا واقعاً معبد و نیایشگاه با این شکل، یعنی دو طبقه و دارای دو اتاق اصلی کوچک و بزرگ یک اتاقک به جهت ورود به اتاق های دیگر و شکل بیضوی در قدیم ساخته می شده است؟

برخی مکان های آیینی در قدیم مانند برخی از آتشکده های زرتشتیان مثل «آتشکدۀ نیاسر» در نزدیکی «کاشان» در کنار چشمه ها ساخته می شده است. آیا ممکن است مکان یاد شده، سازه ای مذهبی یا نیایشگاهی در نزدیکی چشمه ای خاص در اعماق بیابان نزدیک به قم بوده و گذشتگان و پیشینیان ما به جهت مراسم های آیینی خود آن را بنا کرده اند؟

در این بنا، عناصر و ساختارهایی همچون «مِحراب» یا «آتشدان» یا ... نیز وجود ندارد که با قطعیت و جزمیت آن را یک مکان نیایشگاهی یا معبد در نظر بگیریم یا حداقل در زمان ما این نوع اجزاء و عناصر در آن وجود ندارد و دیده نمی شود که بیانگر جنبه های مذهبی و آیینی این ساختمان باشد. مگر این که تصور شود که هر اتاق برای انجام اعمال آیینیِ خاصی در روزگاران کهن تعبیه و ساخته شده است که ما از نحوۀ آن مناسک بی خبریم. به هر روی مطرح شدن کاربری نیایشگاه و معبد برای این سازه از سوی برخی باستان شناسان می تواند تا حد زیادی دیدگاهی منطقی و  فرضیه ای قابل قبول در نگاه نخست در این رابطه باشد.

اگر این مکان، واقعاً برای پرستش و نیایش بوده است؛ آیا در آن خدایِ یکتا پرستیده و عبادت می شده است یا مکانی برای مراسم های آیینی مشرکان و افراد منحرف از توحید و یکتا پرستی بوده است؟ با هر فرضی چرا این جا و در عمق بیابان و در میان تپه ماهورهای این منطقه چنین چیزی به جهت مقاصد آیینی ساخته شده است؟ آیا ممکن است این مکان ارتباطی با «جادو» یا «جن» داشته باشد؟ آیا با سیارات و ستاره ها و صور فلکی ارتباطی منطقی دارد؟

در گویش قمی، به تکه های شکستۀ کوزه و سفال، «تَنگیله» می گویند. تنگیله ها و تکه سفال های فراوانی از دوره های مختلف که احتمالاً بیشتر کوزه های شکسته بوده اند در دور تا دور این مکان دیده می شود که شاید بیانگر کوزه های شکستۀ کسانی بوده که از چشمۀ نزدیک به این سازۀ باستانی آب بر می داشته اند؛ چه ساکنان فرضی آن مکان و چه رهگذرانی یا کاروانیانی که به این مکان با هر نیتی می رسیدند و کوزه هایشان شکسته می شده یا شاید طبق برخی باورها آن را می شکستند. تصاویر در زیر گویای این مطلب است؛

چنان که گفتیم معلوم نیست دقیقاً گذشتگان و پیشینیان ما این بنا را برای چه منظوری ساخته اند و در چه زمانی این بنا می خواهد  راز سر به مُهر خود را برای علاقه مندان به تاریخ و فرهنگ رمز گشایی نماید؟

با این حال، برخی از باستان شناسان، کهنگی و دیرینگی آن را به «دوران مادها» یعنی همان ایالتِ «ماد بزرگ» که قم باستان در آن قرار داشته مربوط نموده اند. دورانی پیش از سلسلۀ «هخامنشیان»، بین 2500 تا 2800 سال پیش و با این حساب، قدمت بنا برای 25 تا 28 قرن پیش می باشد. شاید پیشینۀ این بنا از این هم قدیمی تر باشد و دیرینگی آن به 3000 سال پیش نیز برسد که این مسأله ای بسیار حائز اهمیت می باشد. شایسته ذکر است که دوران ماد، نکات و نقاط تاریک و پُر ابهامی در تاریخ و بررسی آن دارد و همۀ جنبه های این تمدن و متعاقب آن حکومت برخاسته از آن معلوم و مشخص نیست و به تبع آن، این بنا کمیاب و بی نظیر است.

در  این محوطه و به عبارتی پیرامون این سازۀ ناشناخته، برخی حفاری های باستان شناسی انجام شده و با پیدا شدن آثاری از دوران های «سُلوکی» و «اَشکانی» (پارتی) این حقیقت به روشنی فاش شده است که در دوره های مختلف بعد از تمدن مادها، این سازۀ عجیب احتمالاً مورد بهره برداری و استفاده بوده است. آیا در هر دوره ای کاربری خاصی داشته است؟ آیا دوران هایی در حالت مهر و موم شده و پلمپ شده بوده است؟ آیا این مکان خزانۀ چیز خاصی بوده است؟

این اثر در سال 1380 شمسی «ثبت ملی» شده است ولی با کمال تأسف باید گفت که این مکان باستانی مهجور و بی متولی است و نیازمند تحقیقات و بررسی های میدانی ویژه و همین طور حفاظت و مرمت اصولی از سوی میراث فرهنگی استان قم می باشد و صِرف یک تابلو که آن را متعلق به میراث قم می داند در این زمینه کفایت نمی کند.

بنایی که شوربختانه و از اقبال بد در اعماق بیابان و در بین استان تهران و قم واقع شده و به هیچ عنوان به آن توجه لازم نمی شود و اگر به آن عنایت اصولی و شایسته نشود در زمان ما شاید برای همیشه به ورطۀ نابودی کشیده شود.
آیا ممکن است این سازۀ ساخته شده بر فراز تپه، با فرض قدمت و دیرینگیِ آن برای دوران ماد یعنی حدوداً بین 2500 تا 2800 سال پیش، مشرف به دریاچۀ باستانی و خشک شدۀ «ساوه» در آن  عصر و روزگاران بوده است به نحوی که دور تا دور آن و محیط پیرامون آن مملو از آب دریاچه بوده و به شکلی حالت جزیره ای داشته و این سازه در آن محیط و بستر-بزرگ یا کوچک- قرار داشته است؟

در زمان ما هنگامی که از بالای این سازه و به عبارتی بالای تپه ای که این سازه بر فراز آن مستقر شده، به پایین دره و مقابل آن نگاهی می اندازیم مسیر رودخانه ای فصلی به خوبی نمایان و مشهود است. به غیر از این ها اگر این بنا متعلق به دوران ماد یعنی 2500 تا 2800 سال پیش بوده ممکن است چنان که گفتیم یک فرض این است که این جا در آن زمان دریاچۀ باستانی ساوه حیات داشته است و این تپه و سازۀ ساخته شده در آن در حالت جزیره ای آن محیط قرار می گرفته یا آن که این گونه نبوده و حالت برعکس فرض شود یعنی این محوطه باستانی در بخشی غیر از دریاچۀ ساوه با فاصلۀ اندک و در بستری خشک ولی در عین حال، مُشرف به رودخانه ای پر آب به عنوان یکی از حوضه های آبریزِ دریاچۀ ساوه قرار داشته و ساخته شده که در آن روزگار آن رودخانه جاری و روان بوده و احتمالاً مثل الان نهری خشک و فصلی نبوده است. البته این ها همه در حد فرضیه و گمان است و می تواند کاملاً نظری نادرست از سوی ما باشد.

در زیر تصویر رودخانه فصلی را از درون سازۀ یاد شده بر فراز تپۀ مذکور ملاحظه می نمایید؛

و همین طور تصویر دیگری از رودخانۀ فصلی از درون اتاق کوچک که بخش هایی از دیوارۀ آن فرو ریخته در زیر ملاحظه می شود؛

آیا این مکان، در مسیر اصلیِ باستانی مسافران آن روزگاران و محدودۀ خشکی مجاور دریاچۀ ساوه در بیش از 2500 سال قرار داشته است؟ یعنی مسیر باستانی «قم» و «ری» و برعکس از این جا می گذشته و این سازه در طول آن مسیر بنا شده است. حال اگر تصور کنیم در مسیر و گذرگاه مردمان باستان نبوده، به راز آلود بودن و اسرار آمیز بودن آن بیشتر می افزاید به خصوص آن که آنجا مملو از تپه ماهورهای فراوان است.

جهت مزید اطلاع باید گفت که جادۀ قدیم قم و تهران و همین طور آزاد راه خلیج فارس، مسیرهای جدید و تازه تأسیسی هستند و مسیری که پیش از این حداقل در دوران «قاجار» برای «قم» و «ری» در نظر گرفته می شده و در آن زمان ها و حتی قبل تر از آن مرسوم بوده از کنار مسیری آن طرف تر و با فاصله و از مجاورت «حوض سلطان» می گذشته است.

آیا جنازه های دفن در فاصلۀ چند صد متری از این بنا که به نظر باستان شناسان، قدمت محوطه و سازه ناشناخته را احتمالاً به عصر «ماد» رسانده است نشانگر تقدس این مکان در نزد پیشینیان داشته است که اطراف آن، افرادی-البته با فاصله- به خاک سپرده می شده اند یا خیر آنان ممکن است صِرفاً مسافران و رهگذرانی بخت برگشته بوده اند که از این مسیر می گذشتند و فرشتۀ مرگ آن ها را دربرگرفته و جان آنان را ستانده است و این چنین دور از وطن و غریبانه در نزدیکی این سازه دفن شده اند؟ به راستی ارتباط این دو اسکلت- با دستبند های مِفرغی در دستِ چپشان و در انتهای آن سرِ «مار»- با این سازه و از سوی دیگر با خودشان چه بوده است؟ دستبندهای سر مار نشان دهندۀ کدام طبقۀ اجتماعی بوده است؟ چرا در قبر آن ها برخی از ملحقات اموات در گذشته مثل کاسه و کوزه و وسایل این چنینی که برای بعد از مرگ در نظر می گرغتند به هیچ عنوان نبوده است؟ آیا ممکن است عجله ای در کار دفن آنان بوده و  فرصت این نبوده که این وسایل را برای سفر آخرت آنان مهیا نمایند یا آن که نحوۀ تدفین آن ها در آن روزگار این گونه و بدین سبک بوده است؟

بخش هایی از این مکان باستانی در طول قرن های گذشته ویران شده و همچنان نیز در عصر ما رو به ویرانی است. در خبر است که بعد از انقلاب نیز برخی با «لودر»، به طمع یافتن گنج، بخش هایی از این مکان باستانی را ویران نموده اند. در زیر تصاویر لاشه سنگ هایی که از این سازه به هر دلیلی فرو افتاده و مراحل ویرانی آن را رقم زده است در زیر ملاحظه می نمایید؛

/

جست و جوگران گنج و غارتگران فرهنگ و تمدن ایران زمین، اطراف این بنا را به طمع دستیابی به گنج بسیار کاویده اند و حفره های فراوانی در آن محوطه ایجاد کرده اند. آیا آنان به چیزهای با ارزشی از این سازۀ ناشناخته دست یافته اند که می توانسته به فهم و درک ما در شناخت علت و ماهیت اصلی ساختِ بنای آن کمک شایانی نماید؟

چینش سنگ های این سازه را از نمای نزدیک و در تصاویر زیر ملاحظه نمایید که ملات گِل، جِرزها را پوشانده است و نمای داخلی و خارجی بنا یک شکل و به صورت سنگی و فاقد هر گونه تزئینات و جنبه های هنری می باشد و ضخامت دیوارها به یک تا دو متر در این ساختمان مرموز می رسد؛

لاشه سنگ هایی نیز در بنا به کار رفته و چنان که در تصاویر زیر می بینید؛ بسیار به «سنگ های آسمانی» شبیه است. سنگ هایی سیاه رنگ و سوخته مانند و حالت متخلخل  و متفاوت با سایر سنگ های به کار رفته در دیوارۀ بنا ولی به نظر ما برخلاف ظاهر آن ها و شباهت های بسیار آن ها به شهاب سنگ ها، اصلاً سنگ آسمانی نیست؛

در خاتمۀ این مقال باید گفت که به راستی چه کسانی و به چه منظوری این بنای اسرار آمیز را بنیان نهاده اند؟ آیا با فرض این که مادی ها این سازه را ساخته اند آیا در دوره های مختلف بعد از آن ها، همان کاربری اولیه ای که سازندگان مادی برای آن در نظر داشتند در آن منظور می شده است یا خیر؟ آیا به اصل سازۀ نخستین چیزی افزوده شده است؟ آیا واقعاً نیایشگاه و معبد بوده است؟ چرا در این جا و در این تپه ساخته شده است؟ رابطه قبور و اسکلت هایی که در چند صد متری آن یافت شده با آن چیست؟ آیا این سازۀ ناشناخته و اسرار آمیز قرن های متمادی مُهر و موم و با ملات گِل از نظرها پنهان بوده است؟ چه شخصیت های معروفِ تاریخی و کدامین انسان هایِ مشهورِ تاریخ ساز جهان، در طول قرون و اعصار، داخل این سازۀ اسرار آمیز و بسیار کهن شده اند؟

با در نظر گیری این سؤالات و ابهامات، این «سازۀ اسرار آمیز بین قم و تهران»، یک ظرفیت و پتانسیل مناسب برای گردشگری فرهنگی و تاریخی قم و بلکه ایران است در صورتی که مسئولان امر، به فراهم نمودن این بستر اقدام لازم نمایند.

دکتر سید مرتضی میرسراجی، دکترای تخصصی الهیات و معارف اسلامی، علوم قرآن و حدیث، مدرس گروه معارف دانشگاه