سه گسل پرخطر پايتخت کدامند؟

معاون سازمان مديريت بحران تهران

کد خبر: ۱۱۸۸۴۵

تاریخ: ۱۷ شهريور ۱۳۸۹ - ۱۱:۰۳

دنیای اقتصاد: نهاد وابسته به شهرداري‌تهران كه طبق برنامه‌ريزي‌هاي كلان پايتخت، مسووليت اصلي مديريت بحران شهر تهران را در اختيار دارد، «بسته‌ چندمنظوره» براي مواجهه با «زلزله بزرگ با طيف 9/5 تا 7 ريشتر» طراحي كرده تا در زمان وقوع آن، تهران با كمترين آسيب مواجه شود.

بخش‌هايي از اين بسته كه شامل «معرفي حداقل 6 استان معين براي كمك به تهران»، «نقشه ترافيكي دسترسي به مناطق آسيب‌ديده» و «محاسبه تخمين خسارت تهران در 5 دقيقه» است، در حال حاضر حالت اجرايي به خود گرفته و بخش‌هاي ديگر به دستگاه‌هاي دولتي براي آماده‌باش در زمان نياز، ابلاغ و تحويل داده شده است.

مديريت بحران براي زلزله تهران به اين صورت خواهد بود كه بيش از 300 سوله امن شهري در محله‌هاي مختلف ايجاد مي‌شود و با ارسال كالاهاي امدادي و خوراكي كه هم‌اكنون در پايگاه پشتيباني مركزي ذخيره شده، شرايط براي اسكان موقت افراد در اين سوله‌ها -پس از وقوع زلزله- از 3 تا 5 روز فراهم مي‌شود.همچنين اسكان بلندمدت حداقل سه ماهه زلزله‌ديدگان نيز از طرح‌هاي در دست اجرا است كه يك نمونه آن در پارك چيتگر با ظرفيت جذب 15 هزار نفر به‌وجود آمده است.

طبق آنچه سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران طراحي كرده، براي نجات آسيب‌ديدگان زلزله بزرگ يكسري راه‌هاي هوايي و مترو شناسايي شده تا در كمترين زمان از مسيرهايي كه احتمال آسيب آنها در لحظه وقوع زلزله كمتر است، تيم‌هاي امداد و نجات بتوانند در مناطق حضور پيدا كنند.معاون پيشگيري و كاهش خطرپذيري سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران در گفت‌وگويي مفصل با دنياي‌اقتصاد، جزئيات «بسته چندمنظوره» را تشريح كرده است.
اين بسته در حالي آماده شده كه طبق گفته سعيد منتظرالقائم، در تهران منطقه امني به لحاظ موقعيت قرارگيري روي گسل‌هاي موجود وجود ندارد.

معاون سازمان مديريت بحران تهران معتقد است: 5 تا 6 منطقه از شهر روي گسل قرار دارد و گسل‌هاي شمال تهران، مشاع و گسل نياوران به‌طور قطع پرخطر هستند اما در همه جاي تهران خطر جدي است. متن كامل اين گفت‌وگو را در زير بخوانيد:

آيا تحقيقي در مورد ميزان مقاومت ساختمان‌هاي تهران در برابر زلزله شده است؟ چند درصد از خانه‌هاي تهران در برابر زلزله مقاومت لازم را دارند؟

در اين مورد تحقيقاتي انجام شده كه مراحل تكميلي آن همچنان ادامه دارد؛ به همين دليل هنوز آخرين آمار از وضعيت مقاومت سازه‌اي خانه‌هاي تهران به دست نيامده است. البته ابتدا بايد تعريف خود را از مقاومت خانه در برابرزلزله مشخص كنيم؛ مقاومت در اين زمينه به اين معنا است كه حتي ممكن است خانه ما با بروز زلزله خسارت ببيند، اما تلفات جاني به جا نگذارد. پس خانه‌اي در برابر زلزله مقاوم است كه در صورت بروز زلزله ساكنان آن خسارت جاني نبينند. آمار سال 75 نشان مي‌دهد كه در آن زمان از بين يك ميليون و 500 هزار واحد مسكوني، فقط 780 هزار واحد مسكوني در برابر زلزله به طور نسبي مقاوم بودند. يعني 600 هزار واحد با سازه فولادي و 180 هزار واحد نيز داراي سازه بتني مسلح بودند كه از ميان آنها تعدادي آسيب‌پذير هستند؛ اما 680 هزار واحد از اين تعداد به صورت بنايي يا از انواع مصالح ديگر ساخته شده بودند كه اين مصالح عموما در برابر زلزله آسيب‌پذير هستند.

طي سال‌هاي پس از 75 چطور؟ آيا مي‌توان انتظار داشت كه در اين مدت وضعيت ساختمان‌سازي از نظر ايمني در برابر زلزله بهبود يافته باشد؟

مي‌توانيم بگوييم از سال 75 تاكنون به طور متوسط سالانه 10 تا 15 هزار ساختمان در تهران ساخته شده است. البته در اين مدت وضعيت قدري بهتر شده اما اطمينان كامل به اين موضوع نمي‌توان داشت. هنوز بسياري از خانه‌ها بدون رعايت اصول ايمني در برابر زلزله ساخته مي‌شوند، البته در اين مورد ما از اطلاعات مميزي خانه‌هاي مسكوني تهران كه براي نوسازي انجام مي‌شود استفاده مي‌كنيم كه قرار است تا پايان تابستان مميزي مرحله پنجم تكميل و به اين ترتيب آخرين وضعيت ايمني واحدهاي مسكوني پايتخت در برابر زلزله براي استفاده در تحليل‌هاي كلي مشخص شود.

زلزله با چه قدرتي مي‌تواند تهران را با تخريب و بحران روبه‌رو ‌كند؟

در اين مورد نمي‌توان با قطعيت نظر داد؛ چرا كه علاوه بر قدرت زلزله محل وقوع آن و برخي عوامل ديگر موثر است. اما در سازمان مديريت بحران در حال حاضر طيفي از زلزله‌ها را بين 5/5 تا 7 ريشتر بررسي مي‌كنيم.

زلزله بزرگ كه همه از آن صحبت مي‌كنند چند ريشتر است و چقدر از تاخير در زمان وقوع آن سپري شده است؟

180 سال است كه زلزله مهمي تهران را تهديد نكرده است و حتي زلزله 180 سال پيش هم كه همه از آن به عنوان زلزله بزرگ ياد مي‌كنند چندان قوي نبود. اين زلزله اگرچه 7 ريشتر بزرگي داشت؛ اما چون در فاصله 25 كيلومتري تهران اتفاق افتاد آن‌چنان شديد احساس نشد. اما زلزله سال 855 ميلادي زلزله اي بزرگ بود كه محل كنوني تهران را به طرز مهيبي لرزاند. در واقع چندصد سال است كه تهران زلزله بزرگي را به خود نديده است و به همين خاطر هر لحظه ممكن است زلزله بزرگ بيايد.

محاسبه اي داريد كه نشان دهد در صورت بروز زلزله 5 يا 6 ريشتري چه مقدار از تهران تخريب مي‌شود و چند نفر از ساكنان آسيب مي‌بينند؟

در اين مورد اطلاعات دقيقي در دست نيست و اين مستلزم بررسي تك تك خانه‌هاي تهران است كه هنوز ميسر نشده اما به هر حال اگر چنين زلزله‌اي در خود تهران اتفاق بيفتد آنقدر بزرگ خواهد بود كه ترس ايجاد كند و با بحران مواجه شويم.

در مورد شريان‌هاي حياتي تهران مثل شبكه آب، برق، گاز و فاضلاب چطور؟ به لحاظ استانداردهاي تدوين شده آيا مقاومت لازم را در برابر زلزله دارند؟

بعضي از اين سازمان‌ها هم مطالعات لازم آسيب‌پذيري را سال‌ها است كه انجام داده‌اند و اقداماتي را پيگيري كرده‌اند. مثلا شركت گاز طرح‌هايي را در دست اجرا دارد و طي سال‌هاي گذشته با انجام حفاري‌هايي انشعابات خطوط گاز را مقاوم سازي كرده‌است. سازمان آب همچنين اقداماتي را شروع كرده اما مشكل تمام اين سازمان‌ها كمبود بودجه است كه اميدواريم با هدفمند كردن يارانه‌ها بودجه آنها افزايش و ايمن سازي خطوط آب، برق، گاز و فاضلاب جدي تر دنبال شود.

همين لحظه كه ما در حال انجام اين مصاحبه هستيم، اگر زلزله بزرگي در تهران اتفاق بيفتد بر سر اين خطوط چه مي‌آيد؟ آيا آن زمان تخريب اين خطوط، تهران را تهديد مي‌كند؟

بله. با بحران مواجه خواهيم شد. ببينيد وقتي زلزله‌اي رخ مي‌دهد در تمام دنيا شريان‌هان حياتي آسيب مي‌بينند. مسلما در تهران نيز اين اتفاق خواهد افتاد؛ مثلا ممكن است گاز منطقه‌اي قطع شود يا چند محله بي آب شوند؛ اما به هر حال در حال حاضر كارهاي خوبي در حال انجام است.

پس هر لحظه بايد در انتظار وقوع زلزله بزرگ باشيم. بفرماييد چگونه مي‌توان در مقابل زلزله مقاومت كرد و آسيب‌هاي احتمالي را به حداقل رساند؟

اولين راه مقابله با زلزله ساخت خانه‌هاي جديد به صورت مقاوم است. مردم بايد بدانند كه در صورتي كه خانه‌هاي خود را بر اساس اصول مهندسي بنا كنند از خطر زلزله تا حد زيادي مصون مي‌شوند. از مردم انتظار داريم تا بدون تشويش بدانند كه هر لحظه امكان وقوع زلزله وجود دارد؛ اما مي‌توان با يك سري اقدامات ساده از اين بلاي طبيعي نجات يافت. خانواده‌ها حتي بايد نسبت به موضوع ثبت نام فرزندان خود در مدارس هم دقت كنند و آنها را به مدارسي بسپارند كه مقاوم در برابر زلزله هستند. به هر حال بدانيم كه راه زلزله فرار نيست و بهترين كار اين است كه در اطراف خانه خود بمانيم؛ چرا كه ممكن است در اين چنين مواقعي خانه مان غارت شود يا مثلا در زمان هجوم مردم براي خروج از تهران در ترافيك به وجود آمده حوادث ناگوارتري پيش آيد.

همان‌طور كه مي‌دانيد هر شهري در زمان وقوع زلزله شهر معيني دارد كه از حمايت‌ها و كمك‌هاي آن استفاده مي‌كند. شهرهاي معين تهران كدامند؟

البته در مورد تهران بايد از لفظ استان‌هاي معين استفاده كنيم. در حال حاضر تمام استان‌هاي اطراف تهران استان‌هاي معين آن محسوب مي‌شوند كه در هر جهت جغرافيايي تهران استان مربوطه امدادرساني مي‌كند. اين 6 استان شامل استان‌هاي مازندران، قم، مركزي، قزوين، اصفهان و سمنان مي‌شوند. علاوه بر اين لايه ديگري از استان‌ها نيز استان‌هاي معين را پشتيباني مي‌كنند.

پس در واقع در زمان وقوع زلزله در تهران تمام كشور بسيج خواهد شد.

بله همين‌طور است. اگر زلزله اي بزرگ در تهران بيايد، ناچار به استفاده از امكانات تمام كشور هستيم.

در مورد گسل‌هاي پايتخت هم توضيح دهيد. كدام مناطق تهران روي گسل قرار دارند؟

البته هنوز بعضي از گسل‌هاي پايتخت شناسايي نشده‌اند اما شايد 9 تا 10 منطقه روي گسل قرار داشته باشند كه شامل مناطق شمالي تهران از جمله منطقه 1، 2، 3، 4، 5 و 22 برخي مناطق جنوبي از جمله 15 و 20 مي‌شود اما اين را فراموش نكنيم كه حتي مناطقي كه روي گسل نيستند نيز در خطر هستند؛ چرا كه در بسياري مواقع زمان بروز زلزله خانه‌اي كه روي گسل است، دچار تخريب نمي‌شود؛ اما مناطقي كه روي گسل نيستند آسيب شديد مي‌بينند.

كدام يك از اين گسل‌ها فعال هستند؟ كدام پرخطرترند؟

در رابطه با فعاليت گسل‌هاي تهران هنوز بايد مطالعه شود. گسل شمال تهران، گسل مشاع، گسل نياوران به طور قطع پرخطر هستند.

آيا در تهران محله‌ها را به كم خطر، پرخطر و ايمن در مقابل زلزله تقسيم‌بندي كرده‌ايد؟

خير، چنين تقسيم‌بندي نشده است اما در كل، منطقه ايمن در تهران وجود ندارد. بنابراين تمام مناطق بايد آماده باشند و در ساختن ساختمان‌ها مقاومت در برابر زلزله را جدي بگيرند. در همه جاي تهران خطر جدي است.

اين روزها كه دوباره بحث زلزله داغ شده، حرف و حديث پيرامون دستگاه پيش نشانگر زلزله‌اي كه مركز تحقيقات مسكن آن را طراحي و اختراع كرده نيز داغ شده است. نظر شما در مورد اين دستگاه چيست؟

هركس كه در مورد يك دستگاه يا اختراع علمي ادعايي دارد بايد مشخصات دستگاه خود را به صورت علمي منتشر كند و به مراجع مربوط ارائه دهد؛ اما در مورد اين دستگاه تا كنون چيزي از سوي مركز تحقيقات مسكن نديده‌ايم. علاوه بر اين تجربه نشان داده كه به دستگاه‌هاي پيش نشانگر زلزله هيچ اطميناني وجود ندارد. مثلا مدعي‌ترين كشور در اين مورد چين است كه سابقه‌اي بيش از 40 ساله در استفاده از روش‌هاي پيش نشانگري زلزله دارد اما سامانه‌هاي اين كشور در سال 2008 يك زلزله را از دست داد و 90 هزار نفر در يك زلزله خيلي بزرگ جان باختند. البته اين كشور در سال 1975 توانست يك زلزله را پيش‌بيني كند. بايد بدانيم كه سيستم‌هاي پيش نشانگر در ابتداي راه هستند و از نظر مديريت ريسك و مديريت بحران به هيچ وجه قابل اتكا نيستند؛ اما شايد به عنوان ابزار كمكي بتوان از آنها استفاده كرد.

شما در سال 86 براي شناسايي گسل‌هاي دور از دسترس و ناشناخته تهران شروع به استفاده از دستگاهي بزرگ كه با يك كاميون حمل مي‌شد كرديد تا از طريق عبور آن در بزرگراه‌هاي تهران فعاليت گسل‌ها را در نيمه شب بررسي كنيد. استفاده از اين دستگاه را چرا متوقف كرديد؟ قصد به‌كارگيري دوباره آن وجود ندارد؟

اين دستگاه ابزاري براي شناسايي گسل‌هاي زيرسطحي بود و امكان مطالعه هندسه گسل‌ها را برايمان فراهم مي‌كرد؛ اما به خاطر ايجاد سر و صداي زياد و تخريب لوله‌هاي موجود در مسير كاميون و لرزش ساختمان‌هاي منطقه با آن مخالفت شد اما استفاده از اين دستگاه را از دستور كار خارج نكرده‌ايم. در حال حاضر هم در تلاش براي شناسايي گسل‌ها از طريق عكس‌هاي هوايي و ساير راه‌هاي مطالعاتي هستيم.

آيا با اين روش‌ها مي‌توان گسل‌هاي ناشناخته‌اي را كه در عمق زمين قرار دارند، شناسايي كرد؟

خير براي شناسايي اين قبيل گسل‌ها، همان روش متوقف شده مناسب بود.

با اين وجود آيا راهي براي اطلاع از لحظه وقوع زلزله تهران از قبل وجود دارد؟

خير هيچ راه مطمئني براي اين كار وجود ندارد.

در برنامه‌ريزي‌هاي كلان كشوري، وظايف سازمان مديريت بحران شهر تهران در هنگام زلزله چيست؟

همان‌طور كه از اسم سازمان پيدا است به طور كلي سازمان مديريت بحران وظيفه مديريت بحران و هماهنگي نهادهاي مسوول در اين زمينه دارد. در مورد زلزله نهاد‌هاي مختلفي مانند وزارت كشور، سازمان مديريت بحران كشور، شهرداري، آتش نشاني، اورژانس، وزارت نيرو، شركت‌هاي آب، برق و گاز، نيروي انتظامي، آموزش و پرورش، وزارت بهداشت سازمان هلال احمر، قوه قضائيه و حتي سازمان زندان‌ها نيز مسووليت دارند.

آمادگي خود را در برابر زلزله احتمالي تهران چگونه مي‌بينيد؟

در حال حاضر آمادگي نسبتا خوبي داريم اما هنوز ايده‌آل نيستيم و احساس مي‌كنم كه در ابتداي راه قرار داريم. در گذشته نزديك آمادگي ما خيلي نبود اما اكنون با برگزاري جلسات هفتگي با تمام دستگاه‌هاي ذي‌ربط برنامه‌ريزي مي‌كنيم و اقداماتي را در دست داريم.

مهم‌ترين اين اقدامات كدامند؟

در حال حاضر سيستم تخمين خسارت سريع زلزله تهران را راه‌اندازي كرده‌ايم كه اين سيستم در عرض كمتر از 5 دقيقه پس از وقوع زلزله اطلاعات مربوط به تخمين خسارت را به صورت نقشه در مي‌آورد. همچنين در پايگاه‌هاي پشتيباني مديريت بحران نيز يك سري اقلام از جمله امدادي و خوراكي را انبار كرده‌ايم كه در زمان وقوع زلزله تا رسيدن نيروهاي كمكي از خارج تهران، با بحران مواجه نشويم. اين اقلام مي‌توانند درصد قابل توجهي از افراد آسيب ديده را پوشش دهند. به طور كلي پس از وقوع زلزله به مدت 3 تا 5 روز با مرحله اوليه بحران مواجه هستيم؛ بنابراين براي تمام دستگاه‌هاي مسوول از جمله وزارت بهداشت، هلال احمر و... سناريوهاي زلزله را تهيه كرده‌ايم تا وظايف هريك در زمان وقوع حادثه مشخص باشد.

آيا اين توان را داريد كه كمك‌هاي مورد نظر را به راحتي به مناطق زلزله زده برسانيد؟ آيا ورود به همه مناطق تهران به راحتي ميسر خواهد بود؟

به نكته جالبي اشاره كرديد. در زمان وقوع زلزله احتمال تخريب راه‌هاي دسترسي وجود دارد. به همين دليل با همكاري هلال احمر قرار است سوله‌هايي را در داخل محلات راه‌اندازي كنيم و اقلامي را به داخل سوله‌هاي محلات منتقل كنيم. حتي در نظر داريم كه نيروهايي در 374 محله تهران به ازاي هر محله 3 گروه 30 نفري نيروي داوطلب تربيت كنيم تا در صورت بروز حادثه به عنوان نيرو‌هاي امدادرساني محلي علاوه بر نيروهاي آتش‌نشاني، هلال احمر، اورژانس و وزارت بهداشت در هر محله از اين نيروها بهره گيريم و اقلام ذخيره شده امدادي را نيز در اختيار همين نيروهاي محلي قرار مي‌دهيم. از طرف ديگر با موسسات خصوصي مثل اصناف هماهنگ مي‌كنيم تا بعد از وقوع زلزله امكانات خود را در اختيار سازمان قرار دهند و سازمان مديريت بحران نيز در ازاي اين خدمات حتي با نرخ بالاتر بهاي خدمات را بپردازد.

به احتمال تخريب راه در هنگام بروز زلزله اشاره كرديد. براي اين بحران راهكاري داريد؟

بله ما يك سري راه مترو و راه هوايي را مشخص كرده‌ايم و نقشه ترافيكي بعد از زلزله را نيز ترسيم كرده‌ايم و شبكه دسترسي اضطراري را در اختيار دستگاه‌هاي مربوطه قرار داده‌ايم كه همچنان در حال كامل كردن آن هستيم.

آيا سوله‌هاي بحران شهر در حال حاضر متناسب با جمعيت در محله‌هاي تهران وجود دارد؟

در حال حاضر 99 پايگاه پشتيباني مديريت بحران در تهران وجود دارد كه البته اين پايگاه‌ها براي اسكان شهروندان نيست. در تلاش هستيم تا تعداد اين پايگاه‌ها را به 120 عدد افزايش دهيم و در مرحله بعد نيز تعداد آنها را به 374 پايگاه برسانيم. براي اسكان مردم نيز طرح‌هاي اسكان بلندمدت سه ماهه و حتي سه ساله را تدوين كرده‌ايم و اقداماتي را در دست داريم كه در مرحله اول به تازگي پارك چيتگر با امكان اسكان 15 هزار نفر با امكاناتي مانند محل برپايي چادر، آشپزخانه صحرايي و ساير امكانات ضروري اجرا شده است.