تصویر: «سنگ قبر اروميه» هم تراشيده شد

کد خبر: ۱۱۷۱۵۳

تاریخ: ۰۷ شهريور ۱۳۸۹ - ۱۴:۳۰

«نام: درياچه اروميه

نام اصلي: چي چست

فرزند: درياچه اوليه كره زمين (تتيس)

سال مرگ: نحوه مديريت مسوولان و مردم تاريخ آن را تعيين خواهد كرد»

اينها نوشته‌هايي بود كه 2 سال قبل بر روي سنگ قبر درياچه اروميه نقش بسته بود. سنگ قبري كه شايد هيچكس فكر نمي‌كرد كه چقدر زود بايد سال مرگ آن را نوشت. حتي دعاي بچه‌ها هم نتوانست اين درياچه را كه به دليل توسعه ناپايدار و بي‌رويه در منطقه كه بارگذاري‌هاي غيرقابل تحملي را براي اين حوزه ايجاد كرده است نجات دهد.

به گزارش ايسنا، 2 سال قبل كه براي مراسم امضاي «سند مديريت جامع درياچه اروميه» رفته بوديم شايد كسي تصور ديدن چنين تصاويري تكان‌دهنده‌اي از خشك شدن از درياچه اروميه را نداشت.

درياچه اروميه به اعتقاد كارشناسان هم‌اكنون بسياري از ويژگي‌هاي خود را از دست داده است، به شكلي كه افزايش شوري اين درياچه و رسيدن به حد فوق اشباع يعني 340 گرم بر ليتر، مرگ و مير پرندگان در نتيجه رسوب نمك بر روي بال و پر و بدن آن‌ها و نهايتا نبود قدرت جابجايي و تغذيه، پديدار شدن حداقل 250 هزار هكتار اراضي شوره‌زار خصوصا در نواحي پست اطراف درياچه و سواحل و جزاير كه 130هزار هكتار از درياچه ارميه به طور كامل شوره‌زار شده و ديگر قابل بازگشت نيست، چسبيده شدن جزاير 9 گانه پارك ملي (محل زادآوري گونه‌هاي مهم پرندگان مهاجر) به سواحل جنوبي درياچه (پديدار شدن ارتباط خشكي جزاير يادشده با ساحل)، مختل شدن امور تردد شناورهاي دريايي و كارايي نداشتن اسكله‌هاي احداث شده در سواحل رشكان، گلمانخانه و جزاير اشك و كبودان، كاهش جمعيت و زادآوري پرندگان مهم ساكن درياچه شامل پليكان سفيد و فلامينگو، كاهش مهاجرت پرندگان به زيستگاه پارك ملي درياچه اروميه، كاهش شديد جمعيت آرتميا در درياچه و رسيدن جمعيت اين موجود با ارزش به حد صفر و بلوري شدن نمك و تشكيل لايه‌هاي ضخيم نمك در كف و بستر را به دنبال داشته است.

اما مسوولان چه راهكارهايي براي نجات درياچه اروميه دارند؟

مهندس حجت جباري، هماهنگ كننده دبيرخانه شوراي منطقه‌اي درياچه اروميه با تاكيد بر اين كه آبياري سنتي در حوضه آبخيز درياچه اروميه بايد به آبياري مدرن تبديل شود، به ايسنا گفت: درياچه اروميه 13 تا 14 سال طول كشيده كه به وضعيت كنوني رسيده است و احياي آن حتي در شرايط ترسالي و وضعيت نرمال حداقل 5 سال زمان نياز دارد.

وي با اشاره به اين كه در حالت عادي درياچه اروميه 32 ميليارد متر مكعب آب داشته است، گفت: هم‌اكنون كاهش سطح تراز آب درياچه اروميه از متوسط دراز مدت سطح تراز در حدود 4 متر كه با احتساب حدود 5 هزار كيلومتر مربع مساحت درياچه اروميه حجم كاهش آب در حدود 20 ميليارد متر مكعب برآورد مي‌شود.

به گفته هماهنگ كننده دبيرخانه شوراي منطقه‌اي درياچه اروميه در عين حال سطح آب درياچه اروميه هم‌اكنون از حداكثر سطح تراز آن 7 متر كاهش يافته است.

وي با اشاره به اين كه امسال درياچه اروميه وضعيت بسيار وخيمي را خواهد داشت، گفت: پيش‌بيني مي‌شود تا دو ماه آينده سطح آب درياچه اروميه از حداقل تراز آبي سال گذشته نيز پايين‌تر بياييد.

هماهنگ كننده دبيرخانه شوراي منطقه‌اي درياچه اروميه با اشاره به اين كه 92 درصد آب مصرفي در حوضه آبخيز درياچه اروميه صرف مصارف كشاورزي مي‌شود، تصريح كرد: اين در حاليست كه راندمان آب كشاورزي در منطقه تنها 30 درصد است كه با افزايش اين راندمان مي‌توان حداقل 50 درصد آب صرفه‌جويي شده را وارد درياچه كرد.

وي با اشاره به اين كه 72 پروژه براي نجات درياچه اروميه در نظر گرفته شده است، خاطرنشان كرد: اين پروژه‌ها بايد در ستاد ملي درياچه اروميه تصويب شود.

مهندس حسن عباس‌نژاد، مدير كل محيط زيست آذربايجان غربي كه مديريت پارك ملي درياچه اروميه را نيز بر عهده دارد با اشاره به اين كه ورودي آب درياچه اروميه هم اكنون صفر است، به ايسنا گفت: در خصوص مديريت زيست بومي درياچه اروميه در سطح ملي تصميمات خوبي گرفته شده و ستاد اجرايي آن در سطح ملي تشكيل شده و حق آبه درياچه اروميه 1/3 ميليارد مترمكعب در سال تعيين شده است كه سه استان آذربايجان غربي، شرقي و كردستان موظف به تامين اين حق‌آبه شده‌اند. از سوي ديگر موضوع انتقال بين حوضه‌اي نيز در حال پيگيري است كه در اين خصوص گزينه‌هاي مختلفي مطرح شده است.

مدير كل محيط زيست آذربايجان غربي با اشاره به اين كه باروري ابرها نيز از ديگر تصميمات اتخاذ شده در اين زمينه است، افزود: در عين حال مطلع شديم كه رييس‌جمهوري دستور انتقال 2 ميليارد مترمكعب آب را به اين حوضه صادر كرده است كه با توجه به حق‌آبه تعيين شده در اين خصوص پيش‌بيني مي‌كنيم وضعيت درياچه اروميه بهبود يابد.

وي با اشاره به اين كه هم اكنون 21 رودخانه با 39 مسيل وارد درياچه اروميه مي‌شوند گفت: در حال حاضر بر روي تمامي اين رودخانه‌هاي منتهي به اين درياچه يا سد احداث شده و يا در دست احداث است.

مدير كل محيط زيست آذربايجان غربي تاكيد كرد: يكي از مشكلات عمده بهره‌برداري از سدهاي احداث شده بر روي درياچه اروميه است كه پيش‌بيني مي‌شود 4 ميليارد متر مكعب آب از اين سدها براي كشاورزي و ساير مصارف طي سال‌هاي آينده بهره‌برداري شود كه اين امر فشار مضاعفي را بر درياچه اروميه وارد مي‌كند.

مدير كل محيط زيست آذربايجان غربي به افت شديد جمعيت آرتميا در درياچه اروميه اشاره كرد و گفت: بررسي‌هاي صورت گرفته نشان مي‌دهد ميزان آرتميا در درياچه اروميه به شدت كاهش يافته و تقريبا به صفر رسيده است، اما سيست آن تا 50 سال باقي مي‌ماند كه اميد داريم با آبدار شدن مجدد درياچه اروميه شاهد حضور آرتميا به عنوان مهمترين موجود اين درياچه باشيم.

وي در خصوص اقدامات وزارت جهاد كشاورزي براي افزايش راندمان آب كشاورزي در منطقه گفت: متاسفانه در اين خصوص اقدامات موثري صورت نگرفته به شكلي كه 70 درصد آب كشاورزي در اين منطقه هدر مي‌رود كه در اين راستا بايد وزارت جهاد كشاورزي نسبت به اصلاح سيستم‌ آبياري اقدام كند.

مدير كل محيط زيست آذربايجان غربي تاكيد كرد: وزارت جهاد كشاورزي به جاي آن كه عرصه‌هاي كشت آبي موجود را به آبياري تحت فشار يا قطره‌اي تبديل كند، عرصه‌هاي جديدي در پاي كوه‌ها با سيستم‌ تحت فشار ايجاد كرده است كه اين امر فشار مضاعفي بر حوضه وارد مي‌كند.

مهندس بيوك رئيسي، مديركل محيط زيست آذربايجان شرقي نيز به ايسنا گفت: دولت تمهيدات مناسب و مصوبات خوبي در دوره سوم سفر رييس جمهوري به استان‌هاي آذربايجان غربي و شرقي داشته و كارهاي تخصصي و مطالعات ميداني لازم صورت گرفته، علل و عوامل و راهكارهاي مديريتي پيش‌بيني شده و مورد تصويب قرار گرفته است و تمامي مسوولان معتقدند كه خطر جدي است.

وي تاكيد كرد: زمان مطالعه و تشكيل جلسات در خصوص درياچه اروميه به اتمام رسيده است و هر كاري كه بايد انجام مي شده تمام شده و هم اكنون زمان اقدام عملي ، تامين منابع مالي و مشاركت مردمي براي نجات درياچه اروميه است.

وي با اشاره به اين كه احداث ميانگذر درياچه اروميه و ساير پروژه‌هاي عمراني، مخاطرات زيست محيطي جدي به درياچه اروميه و آسيب‌هاي جدي به آن وارد كرده است، گفت: سهم استان آذربايجان شرقي در تامين منابع آبي مشخص شده است و مديريت ارشد استان هم پيگير موضوع است، اما برخي طرح‌ها در اين زمينه نيازمند تامين منابع مالي است.

مهندس خير الله مرادي، مديركل محيط زيست كردستان نيز با اشاره به اين كه وضعيت درياچه اروميه بحراني است و هم اكنون اين درياچه روزهاي سختي را سپري كرده و با مشكلات زيادي دست و پنجه نرم مي‌كند به ايسنا گفت: مهمترين بحث آب ورودي درياچه اروميه است كه متاسفانه تمامي راه‌هاي آن بسته شده است.

مديركل محيط زيست كردستان مهمترين مشكل در اين زمينه را عدم نظارت بر برداشت غيرمجاز از حق‌آبه درياچه اروميه عنوان كرد و گفت: زماني كه استان كردستان حق‌آبه خود را پرداخت مي‌كند، اين سوال مطرح است كه چه عاملي باعث مي‌شود كه هيچ آبي وارد درياچه اروميه نشود؟

وي با اشاره به اين كه در خصوص افزايش راندمان آب كشاورزي عملا هيچ اتفاقي نيافتاده است، گفت: در اين زمينه نه تنها اقدامي صورت نگرفته، بلكه توسعه نيز انجام شده است، به شكلي كه هم‌اكنون كاشت درختان مثمر در اراضي شيب‌دار صورت گرفته كه اين امر در شرايط كم آبي به هيچ عنوان توجيهي ندارد.

مديركل محيط زيست كردستان با اشاره به اين كه بايد تغيير در نوع و الگوي كشت در منطقه صورت گيرد، تصريح كرد: در عين حال دولت بايد خريد محصولات جديد را تضمين كند تا كشاورز نسبت به تغيير نوع كشت خود اقدام كند.

مديركل محيط زيست كردستان با تاكيد بر اين كه بايد آب سدها رهاسازي شود و مسير آب تا درياچه اروميه مورد حفاظت قرار گيرد تا بهره‌برداري غيرقانوني از آب صورت نگيرد، گفت: عليرغم نگاه ويژه به درياچه اروميه، اما در عمل مي‌بينيم اتفاق خاصي رخ نمي دهد.

مهندس باقرزاده كريمي، كارشناس مسوول تالاب‌ها و مشاور معاون محيط طبيعي سازمان حفاظت محيط زيست با اشاره به اينكه بحران درياچه اروميه زخم كهنه‌اي است كه هم اكنون سر باز كرده است به ايسنا گفت: اين امر نتيجه سه دهه توسعه ناپايدار و بي‌رويه در منطقه است كه بارگذاري‌هاي غيرقابل تحملي را براي اين حوزه ايجاد كرده است.

وي با اشاره به اينكه طي سالهاي گذشته علي رغم خشكسالي هر سال 5 درصد بر توليدات محصولات كشاورزي در استان‌هاي حاشيه درياچه اروميه افزوده شد گفت: اين امر نشان دهنده آن است كه فشار بر منابع آبي اعم از آبهاي سطحي و زيرزميني در اين منطقه به شدت افزايش داشته است.

كارشناس مسوول تالاب‌هاي سازمان حفاظت محيط زيست با تاكيد بر اينكه بايد از ميزان برداشت و توقعات از منابع آبي بكاهيم تصريح كرد:‌ كل بحران درياچه اروميه قابل حل نيست ولي تا جايي كه مربوط به مسائل انساني است مي‌توان اين بحران را مديريت كرد.

وي گفت: نمي‌شود وزارت نيرو آب را رهاسازي كند اما آبي به درياچه نرسد! اين امر نشان دهنده برداشت‌هاي بي‌رويه و غيرمجاز است كه در اين خصوص بايد نظارت‌هاي ويژه صورت گيرد.

كارشناس مسوول تالاب‌هاي سازمان حفاظت محيط زيست افزود: تا زماني كه برداشت از منابع آبي تنظيم نشود، به تعادل نمي‌رسيم گفت متاسفانه مردم منطقه خشكسالي را در زندگي روزمره خود حس نمي‌كنند و كشاورز كار خود را انجام مي‌دهد و تنها حاشيه‌نشين‌هاي درياچه آنهم اخيرا بحران خشكسالي را احساس كرده‌اند.

وي با تاكيد بر اينكه بايد از بروكراسي براي حل معضلات درياچه اروميه پرهيز كرد و به ايسنا گفت: انتقال آب و بارورسازي ابرها كارهاي اورژانسي است كه مي‌توان براي نجات درياچه اروميه انجام داد.

كارشناس مسوول تالاب‌هاي سازمان حفاظت محيط زيست ارتفاع كنوني آب درياچه اروميه را 45/1271 متر از سطح درياهاي آزاد عنوان كرد و گفت: ‌اين رقم از متوسط سطح تراز آب درياچه 5/3 متر پايين تر است و بايد گفت كه 130 هزار هكتار از درياچه اروميه به طور كامل شوره زار شده و با شرايط فعلي ديگر قابل بازگشت نيست.

وي با اشاره به اينكه مهمترين مشكل امسال در درياچه اروميه افزايش تبخير به دليل افزايش دما نسبت به سالهاي گذشته است گفت: خيلي از اقدامات را مي‌توان بدون هزينه انجام داد اما نجات درياچه اروميه نيازمند صرف زمان و اراده قطعي مسوولان است.

دكتر نظري دوست، مدير طرح ملي حفاظت از تالاب‌هاي ايران با اشاره به اينكه بر اساس مصوبه كميته تخصصي بايد سالانه 1/3 ميليارد متر مكعب آب وارد درياچه اروميه شود به ايسنا گفت: تنها در اين صورت و طي يك دوره پنج ساله تنها مي‌توانيم به سطح تراز اكولوژيك اين درياچه برسيم.

مدير طرح ملي حفاظت از تالاب‌هاي ايران با اشاره به اينكه تصميمات ستاد اجرايي مديريت حوضه آبخيز درياچه اروميه در حكم مصوبات هيات دولت خواهد بود به ايسنا گفت: اولين جلسه كميته تخصصي درياچه اروميه خردادماه سال جاري برگزار شد و از آن زمان تا كنون پنج جلسه در اين كميته تشكيل شده كه بر اساس آن مقرر شد سالانه 3/1 ميليارد متر مكعب آب وارد درياچه اروميه شده و سهم آب هر استان و ميزان بهره برداري و ارسال آن براي درياچه اروميه تعيين شده است. همچنين 27 طرح اجرايي نيز در اين كميته تخصصي براي تطبيق استان‌هاي حاشيه درياچه اروميه با كمبود آب مصوب شده كه از جمله آنها مي‌توان به آبياري تحت فشار، استفاده مجدد از آبهاي رها شده، تعيين حريم، نظارت و ... اشاره كرد.

وي گفت: تمامي اين طرح‌ها قرار است در جلسه دوم ستاد اجرايي كه ظرف دو هفته آينده برگزار مي شود مطرح و با فوريت به تصويب برسد.

مدير طرح ملي حفاظت از تالاب‌هاي ايران گفت: با تشكيل اين جلسه سهم آب هر استان مشخص شده و سازمان حفاظت محيط زيست بر ورود حق آبه هر استان به درياچه اروميه نظارت خواهد كرد . از سوي ديگر طرح‌هاي اجرايي اضطراري نيز از محل تبصره 10 ستاد بودجه سال 89 اعتبار دريافت كرده و در سالهاي آينده وارد رديف‌هاي بودجه‌اي سازمان‌ها و وزارتخانه‌هاي ذيربط خواهد شد.

وي با اشاره به اينكه نظارت و ايجاد ايستگاه‌هاي نظارتي بر روان آب‌هاي ورودي به درياچه اروميه بر عهده سازمان حفاظت محيط زيست خواهد بود، گفت: در عين حال برخورد با چاه‌هاي غيرمجاز بر عهده وزارت نيرو است و به هر استان اعلام مي‌شود كه ميزان بهره برداري از آب در حوضه آن استان به چه ميزان خواهد بود كه بر اساس آن استان مربوطه نسبت به برنامه ريزي در اين خصوص اقدام خواهد كرد.

گفتني است درياچه اروميه و جزاير متعدد آن به لحاظ ويژگي‌هاي منحصر به فرد اكولوژيكي از سال 1346 به عنوان منطقه حفاظت شده و از سال 1349 به عنوان پارك ملي مورد حفاظت قرار گرفته است.

اين درياچه از سال 1354 به عنوان ذخيره‌گاه بيوسفر در برنامه انسان و كره مسكون سازمان يونسكو معرفي و در آن ثبت شده است.

در سال 1354 درياچه اروميه و تعدادي از درياچه‌هاي آب شيرين جنوبي آن به علت دارا بودن معيارهاي جهاني كنوانسيون حفاظت از تالابها (رامسر 1971) در ليست تالاب‌هاي كنوانسيون قرار گرفته است و هم اكنون به دليل مشكلات زيست محيطي در ليست تالاب‌هاي در معرض تغييرات شديد اكولوژيكي قرار دارد.

آرتميا مهمترين موجود اين درياچه است و از گونه‌هاي تهديد شده جهاني پرندگان كه در اين منطقه ثبت شده‌اند مي‌توان به پليكان پاخاكستريف باكلان كوچك، غاز پيشاني سفيد كوچك، عروس غاز، اردك مرمري، اردك سرسفيد، اردك بلوطي، خروس كولي دشتي، ميش مرغ، دليجه كوچك اشاره كرد. همچنين در حدود 1500 گونه گياه آوندي در حوزه اروميه به ثبت رسيده است كه متعلق به 85 خانواده مي باشند. از اين 1500 گونه 353 گونه ارزش اقتصادي و 290 گونه اهميت اکولوژيک دارند.