یادآوری تلخ از کودتای ۲۸ مرداد؛

«این نامه سندی است در تاریخ تا فردا جای هیچ عذری نباشد»

«صبح زود روز ۲۸ مرداد دكتر مصدق من را خواست تا درباره رفراندوم شورای سلطنت تصمیم‌گیری کنیم و پس از آن، موضوع را با تیمسار ریاحی، رئیس ستاد ارتش در میان گذاشته تا با بی‌سیم ارتش به فرمانداران و استانداران ابلاغ شود... ناگهان رئیس اداره آمار وارد اطاق شد و گفت: دسته‌ای از مردم شعار «زنده باد شاه» می‌گویند و...»

کد خبر: ۱۱۴۸۹۶

تاریخ: ۲۷ مرداد ۱۳۸۹ - ۱۲:۱۶

کسی شکی در نقش آمریکا و انگلیس در جریان کودتای ۲۸ مرداد ندارد و بسیاری از دست اندرکاران کودتا در خاطرات یا مقالات خود، به نقش دو قدرت بزرگ اعتراف کرده اند.

به گزارش «تابناک»، «سی.ام.وودهاوس» مأمور ارشد سازمان جاسوسی انگلیس اینتلیجنت سرویس که در مرداد ماه سال ۱۳۳۰ به عنوان مأمور به ایران آمد و سپس یکی از طراحان توطئه کودتا شد٬ خاطراتش را منتشر کرده است.

وی به روشنی از توطئه انگلیس پرده برداشته و به نقش خود در کودتا اعتراف می کند:

«بر خلاف باور عمومی٬ نقشه سرنگونی مصدق٬ نخست توسط وزارت امور خارجه بریتانیا طراحی شد... و این نقشه به وسیله دولت کارگری بریتانیا به مرحله اجرا گذاشته شد.» (1)

وی همکاران خود را در ایران برای اجرای این توطئه چنین معرفی می کند:

«برجسته ترین همکاران ما «رابین زینر» بود که بعدا پروفسور ادیان شرقی در دانشگاه آکسفورد شد. او چند هفته پیش از من به تهران آمده بود. در زمان جنگ در ایران کار کرده و ارتباطات بسیار خوبی برقرار کرده بود و حالا به تجدید آنها مشغول بود. یکی رابطه او با «ارنست پرون» سوئیس که پیشتر معلم شاه و حالا هم یکی از دوستان نزدیک او بود. دیگر٬ یک خانواده تاجر ثروتمند بود که دو نفر از آنها برای ما به صورت برادران (رشیدیان) معرفی شده بودند.» (2)

یکی از دست اندرکاران آمریکایی کودتا٬ «کرملیت روزولت» بود. وی نیز در خاطراتی که در همین زمینه منتشر کرده، جزییاتی را فاش می کند:

«نام رمز عملیات آژاکس بود... سیا نام رمز را برای شناسایی عملیات خلاف و خاص به کار می برد. قصد از برنامه آژاکس یک اقدام مشترک بود. این برنامه٬ شاه ایران٬ وینستون چرچیل نخست وزیر انگلیس٬ آنتونی ایدن وزیر امور خارجه٬ آیزنهاور رئیس جمهور وقت آمریکا٬ جان فاستر دالس وزیر امور خارجه و سیا را در بر می گرفت. مقصود این اتحاد بر انداختن نخست وزیر ایران٬ دکتر محمد مصدق بود» (3)

البته نباید فراموش کرد که دخالت عوامل خارجی، یکی از عوامل رخداد این کودتاست، چرا که یکسری عوامل داخلی نیز یاری دهنده این موضوع بوده اند.

بنا بر این گزارش، کودتا مصادف بود با گذشت بیش از دو سال از حکومت مصدق و وضعیت نابسامان اقتصادی و سیاسی به شدت موجب دلسردی مردم شده بود. اشتباه جبهه ملی در کنار گذاشتن آیت الله کاشانی، رفتاری مهم در بی تفاوتی مردم نسبت به دولت مصدق بود و شکی نیست که درصد مهمی از مردم ایران تابع عالمان مذهبی خود بودند و در آن روز آیت الله کاشانی، مظهر روحانیت سیاسی بود که مومنان حساس به مسائل سیاسی از او پیروی می کردند و اینک جبهه ملی رودر روی او ایستاده بود.

در روز بیست‌ و هفتم‌ مرداد، آیت الله‌ كاشانی‌ در‌ نامه‌ای‌ به‌ دكتر مصدق‌ او را از شرایط‌ جدیدی‌ كه‌ كودتاچیان‌ تدارك‌ دیده‌ بودند، آگاه ساخت‌ و از او خواست‌‌ با همكاری‌ با او تصمیمات‌ لازم‌ برای‌ جلوگیری‌ از كودتا را تدارك‌ ببیند که دكتر مصدق در پاسخ نامه، آیت‌الله‌ كاشانی‌ را از دخالت‌ در رخدادهای آینده‌ منع‌ کرد.

آیت الله کاشانی در این نامه با یادآوری مظالمی که به او و یارانش شده تعطیلی مجلس توسط مصدق را به یادش می آورد. لب مطلب نامه که پیش بینی آیت الله کاشانی را در تاریخ ثبت کرده است:

«...همان‌ طور كه‌ گفتم،‌ آمریكا ما را در گرفتن‌ نفت‌ از انگلیسی‌ها كمك‌ كرد حالا به‌ صورت‌ ملی‌ و دنیاپسندی‌ می‌خواهد به‌ دست‌ جنابعالی‌ این‌ ثروت‌ ما را به‌ چنگ‌ آورد و اگر واقعاً‌ با دیپلماسی‌ نمی‌خواهید كنار بروید، این‌ نامه‌ من‌ سندی‌ است‌ در تاریخ‌ ملت‌ ایران‌ كه‌ من‌ شما را با وجود همه‌ بدی‌های‌ خصوصی‌تان‌ نسبت‌ به‌ خودم‌ از وقوع‌ حتمی‌ یك‌ كودتا توسط‌ زاهدی‌ كه‌ مطابق‌ با نقشه‌های‌ خود شماست،‌ آگاه‌ كردم‌ كه‌ فردا جای‌ هیچ‌ گونه‌ عذری‌ نباشد...»

گزارش دكتر غلامحسین صدیقی، وزیر كشور دولت دكتر مصدق از خواندنی‌ترین گزارش‌های كودتاست. وی از نزدیکترین دوستان مصدق بود که حوادث و حال و هوای كابینه دكتر مصدق و چگونگی واکنش آنها در برابر كودتا را چنین توصیف می‌كند:

«صبح زود روز ۲۸ مرداد دكتر مصدق من را خواست تا راجع به رفراندوم شورای سلطنت تصمیم‌گیری کنیم و پس از آن، موضوع را با تیمسار ریاحی رئیس ستاد ارتش در میان گذاشته تا با بی‌سیم ارتش به فرمانداران و استانداران ابلاغ شود... ناگهان رئیس اداره آمار وارد اطاق شد گفتند: دسته‌ای از مردم شعار «زنده باد شاه» می‌گویند و شعار‌هایی در ضد دولت می دهند. عده‌ای پاسبان نیز با آنها هماهنگی می‌كردند. در میدان سپه نیز وضع چنین بود.
بعد به سرتیپ «مدبر» رئیس شهربانی تلفن كردم و راجع به حضور پاسبان‌ها پرسیدم، متوجه شدم كه تجاهل می‌كند. در همین موقع، تیمسار ریاحی تلفن كردند كه نخست وزیر دستور دادند حكم ریاست شهربانی به نام سرتیپ شاهنده صادر كنید... من حكم را امضا كردم. تظاهرات در شهر و مناطق گوناگون ادامه داشت.

ساعت یازده نخست وزیر تلفن كردند كه حكم را به نام سرتیپ محمد دفتری كه فرمانداری نظامی بر عهده اوست، صادر كنید تا حكم را صادر كنم. سرتیپ دفتری در شهربانی حضور یافت... تظاهرات به جلوی وزارت كشور كشیده شد... ساعت پانزده وارد منزل نخست وزیر شدم دیدم جمعی همه در حال انتظار و تفكر نشسته‌اند دكتر مصدق پرسید: اوضاع چگونه است؟ گفتم: اوضاع خوب نیست... پس از چند دقیقه رئیس شهربانی و فرماندار نظامی سرتیپ دفتری به نخست وزیر تلفن كرد كه «اعلامیه حمایت از شاه صادر نماید» در اطاق دیگر آقایان كاظم حسیبی، سید علی شایگان، احمد رضوی و حسین فاطمی نشسته و یا دراز كشیده بودند. بعد اعلام كردند مخالفین رادیو را اشغال كردند و مهدی میراشرافی و پیراسته سخنرانی می‌كردند بعد... حال آقای نخست وزیر به هم خورده و به شدت گریه می‌كردند.

با تشدید تیراندازی، مهندس رضوی ملحفه‌ای را به علامت تسلیم بیرون برد و بر بام نصب كردند.»

و اما هزینه های کودتا...

شاه در یک اعتراف صادقانه یا احمقانه که تلاش می کند هزینه کودتا را کم نشان دهد٬ می گوید:

«بعضی گفته اند انگلستان و به ویژه ایالت متحده آمریکا از نظر مالی به سرنگونی مصدق کمک کرده اند. در این مورد، مدارک دقیقی وجود دارد که ثابت می کند سازمان سیا در آن زمان بیش از ۶۰۰۰۰ دلار خرج نکرده بود.» اشرف نیز این موضوع را تأیید می کند. (4)

اما اسنادی که به تازگی در سیا منتشر شده، نشان می دهد مبلغ یک میلیون دلار برای برای عملیات سرنگونی مصدق تخصیص داده اند. (5)

نکته جالب توجه دیگر، مقدار پولی است که دکتر امینی پس از صدارت در وزارت اقتصاد و دارایی ـ پس از کودتا ـ برای سامان دادن! به وضع اقتصاد از زاهدی درخواست می کند که آیزنهاور به عنوان اقدام عاجلی برای تخفیف بحران اقتصادی در تاریخ ۵ سپتامبر ۱۹۵۳ (چهاردهم شهریور۱۳۳۲)٬ با تقاضای سپهبد زاهدی مبنی بر ۴۵ میلیون دلار کمک اضطراری به ایران موافقت نمود.

«دو روز بعد ویلیام وارن٬ رئیس اصل ۴٬ یادداشتی به دکتر امینی نوشت که در آن نحوه پرداخت و استفاده از کمک اضطراری دولت آمریکا مشخص شده بود. دکتر امینی با امضای این یادداشت به آن صورتِ موافقت نامه داد! فردای آن روز وارن به دیدار دکتر امینی آمد و چکی به مبلغ ۵۴۰۰۰۰۰ دلار، صادره از خزانه داری ایالات متحده به او تسلیم کرد. امینی این چک را که نخستین قسط کمک مالی آمریکایی ها به دولت سپهبد زاهدی بود، به بانک ملی فرستاد و بلافاصله مبلغ ۵۰۸۰۰۰۰۰۰ ریال به حساب وزارت دارایی واریز شد.» (6)

این کمک مالی را نیز می توان به عنوان هزینه های بعدی کودتا مورد برسی قرار داد. به هر حال، حفظ کودتا از انجام کودتا مشکل تر می نماید.

پی نوشت ها:

1. سی.ام.وودهاوس٬ عملیات چکمه٬ ترجمه فرحناز شکوری٬ نور٬ ۱۳۶۷٬ ص۲۲.
2. همان.
3. کرمیت روزولت٬ کودتا در کودتا٬ ص۶.
4. اشرف پهلوی٬ من و برادرم٬ ص۲۵۹.
5. اسناد محرمانه سیا درباره عملیات سرنگونی دکتر مصدق٬ ترجمه حمید احمدی٬ ص۳۱.
6. بر بال بحران، خاطرات دکتر علی امینی٬ نوشته ایرج امینی٬ نشر ماهی٬ ص۱۰۴.