تحلیل روابط ایران و روسیه در فضای کنونی

گفتگوی "تابناک" با دکتر سنایی

کد خبر: ۱۰۳۹۹۹

تاریخ: ۲۳ خرداد ۱۳۸۹ - ۱۷:۵۷

در پي حركت‌هاي يك بام و دو هواي روسيه در روابط ديپلماتيك خود با كشورهاي مختلف به ویژه بازي دوگانه اين كشور بين ايران و آمريكا و همچنين عدم پايبدي اين همسايه شمالي به معاهدات خود به جمهوري اسلامي ايران، كارشناسان ضمن هشدار به اين كشور، خواستار تجديد نظر دستگاه ديپلماسي كشور در رویارویی با روسيه شدند.

در بررسي چرايي مسائل ايران و روسيه با دكتر مهدی سنايي استاد دانشگاه تهران و عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي به گفت‌وگو پرداختيم كه در ادامه مي‌آيد:

تابناك: روابط روسيه و جموري اسلامي در پي تحركات اخير اين همسايه شمالي، وارد فاز تازه‌اي شده است، فضاي كنوني را چگونه تحليل مي‌كنيد؟

از ويژگي‌هاي پديده‌هاي اجتماعي، پيچيدگي و چندجانبه بودن آن است. طبيعتاً در عرصه سياست خارجي و تعاملات بين‌المللي اين ويژگي ابعاد گسترده‌تري به خود گرفته و پديده‌ها نسبي و پيچيده‌تر خواهند بود. روابط ايران و روسيه در مقطع تاريخي و حساسي از روابط دو کشور قرار دارد، مقطعي که نحوه رویارویی با اين موضوع براي هر دو کشور دارای اهميت است. روابط ايران و روسيه دوره‌هاي متفاوتي را پشت سر گذاشته که بدون نگاه تاريخي به روابط دو کشور و تنها توجه به دو دهه اخير، بايد گفت كه پس از فروپاشي شوروي و بنيان روابط نوين ايران و روسيه از سال 89 ميلادي پايه گذاري شد و در طي سالهاي اخير اين روابط تداوم و رشد قابل توجهي داشته است. در دهه 90 که نگاه به غرب در سياست خارجي روسيه حاکم بود، اين روابط رشد کندي داشت اما پس از آن و پس از روي کار آمدن پريماکف و در ادامه در زماني که پوتين رئيس جمهور روسيه بود، اين روند رشد بيشتري يافت.

روابط دو جانبه دو کشور از ابعاد روابط منطقه‌اي و روابط بين‌الملل قابل تحليل است. روابط دو کشور با يکديگر و منافع مشترک منطقه‌اي در ساليان اخير افزايش يافته و در سطح بين‌الملل به دليل نگاه مشترک دو کشور به نظام و ساختار روابط بين‌الملل، تعاملاتي انجام گرفته است. البته در روابط دو کشور، بعد بين المللي تاثير بسياري بر ابعاد ديگر داشته است. اما آن چه امروز با آن مواجهيم، نوعي ابهام در روابط دو کشور است که براي هر دو کشور بسيار مهم و ضروري است که به رفع اين ابهامات بپردازند.

روابط با روسيه در ايران همواره منتقديني داشته و عده زيادي از کارشناسان و حتي عامه نوعي بي‌اعتمادي نسبت به روسيه داشته و از دو دليل به روابط با روسيه خوشبين نبوده‌اند. ابتدا اينکه از جنبه تاريخي روسيه را قابل اعتماد ندانسته و ديگر اينکه استنباط مي‌کنند روابط با روسيه به قيمت کاهش روابط با اروپا و غرب است. در حال حاضر ابهام در روابط ايران و روسيه فراگيرتر از گذشته شده است.

گاهي معضلات و مشکلات در روابط دو کشور با اين استدلال که روابط دو کشور جنبه استراتژيک دارد، توجيه مي‌شود. اين استدلال که روسيه مدافع ايران در عرصه‌هاي بين‌المللي است و يا اينکه روسيه در ايران در حال برپايي صنايع حساسي است و ديگر اينکه روسيه در تقويت امنيت دفاعي ايران جدي است. اما در چند ماهه اخير با اين واقعيت روبه‌رو شده‌ايم که لحن روسيه نسبت به ايران در مجامع بين‌المللي، در مقايسه با گذشته تغيير يافته و در راه‌اندازي نيروگاه بوشهر و سامانه دفاعي اس-300 تاخيرات پی در پی صورت گرفته، رفتارهاي اين چنيني روسيه باعث فراگير شدن اين ابهام گرديده و در بخش‌هايي از جامعه و بدنه کارشناسي کشور نيز که در گذشته از روابط با روسيه حمايت مي‌کردند، ترديدهايي در زمينه روابط با اين کشور ايجاد شده است.

در اين مقطع حساس، جديت و همراهي روسيه با ايران نه تنها در روابط دو کشور بلکه در ترسيم معادلات آتي بين المللي نقش تعيين کننده دارد. اين واقعيت وجود دارد که در دنيا؛ کشورهاي مستقل در حال رشد هستند، بازيگران جديدي وارد عرصه بين الملل شده‌اند و ساختار شوراي امنيت و نظام بين الملل و به تعبيري نظام سلطه نمي‌تواند راه حلي براي تمام معضلات ارائه کند، چرا که اين ساختار متناسب با دهه‌هاي گذشته بوده و با شرايط امروز جهان تناسب ندارد؛ مسائلي چون فلسطين، عراق و افغانستان با اين ساختار قابل حل و فصل نيست. بسياري از کشورها به اين موضوع اذعان دارند حتي رئيس جمهور آمريکا بيان کرده که آمريکا به تنهايي وارد حل و فصل مسائل جهاني نخواهد شد چرا که به تنهايي قادر به حل و فصل اين مشکلات نيست.

بايد گفت پنج کشور هم قادر نيستند مسائل جهاني را حل و فصل کنند؛ نه تنها بايد خواست ساير کشورها را در نظر داشت بلکه بايد از توان آنها در نقش آفريني در عرصه بين الملل استفاده کرد. اجلاس تهران نيز که ترکيه و برزيل وارد پرونده هسته‌اي ايران شدند، گوياي همين واقعيت است که بازيگران مستقل فراواني وجود دارند که مايل به نقش آفريني در مسائل بين المللي هستند و اين امکان بايد براي آنها فراهم شود. روسيه در شرايط حاضر بر سر دو راهي قرار گرفته است. در نشان ملي روسيه دو عقاب وجود دارد که به تعبيري نگاه همزمان اين کشور به شرق و غرب است.

روسيه قدرتش را از قرار گرفتن ميان شرق و غرب به دست آورده و دوره‌هايي که تنها نگاه به غرب در اين کشور حاکم بوده، دوران ضعف و افول روسيه در طول تاريخ آن کشور بوده است. همراهي روسيه و ايران در روابط دو کشور بسيار تعيين کننده است و جمهوري اسلامي ايران نيز انتظار همراهي روسيه در روابط بين المللي را دارد و از طرفي اين روابط براي روسيه نيز حايز اهميت است. جريانات بين‌المللي موجود دو سناريوي محتمل را پيش رو دارد؛ شکاف ميان کشورهاي مستقل و قدرت‌هاي بزرگ افزايش نخواهد يافت بلکه قدرت‌هاي بزرگ به اين موضوع تن خواهند داد که در برخي از ساختارهاي بين الملل تجديد نظر کنند و از امکانات کشورهاي مستقل در حل و فصل مسائل بين المللي استفاده کنند، که در اين صورت طبيعتاً روابط روسيه با ايران و جهان اسلام توان روسيه در عرصه بين‌المللي را افزايش داده و در صورتي که اين شکاف عميق‌تر شود هويت و وضعيت ژئواستراتژيک اين اجازه را به روسيه نخواهد داد که يکسويه متمايل به غرب شود.

بنابراين براي روسيه در پيش گرفتن تعادل در روابط و سياست خارجي بسيار حائز اهميت است. البته همان طور که تا به حال همکاري ايران و روسيه به شکلي بوده که به افزايش جايگاه هر دو کشور در عرصه بين المللي کمک مي‌کرده، از اين به بعد نيز مي‌تواند فرضياتي در نظر گرفته شود که اين روند تداوم يابد و تحت تاثير عوامل گوناگون قرار نگيرد. طبيعي است که روابط روسيه با اتحاديه اروپا و آمريکا تغيير کرده و اين کشورها سياستي اتخاذ کرده‌اند که روسيه را به سوي خود جلب کرده و به عنوان شريک خود در موضوع ايران از روسيه استفاده کنند. البته فشار لابي صهيونيستي و فشارهاي داخلي روسيه را نيز نبايد در اتخاذ مواضع اين کشور ناديده گرفت. در عين حال هيچ يک از اين عوامل نافي اهميت روابط ايران و روسيه نيست و به نفع روسيه است که ناحيه کشورهاي مستقل را رها نکند.

تابناک: متأسفانه در سال‌هاي اخير براي تقابل با غرب، وابستگي نزديکي به روسيه از جانب ايران ابراز شده و نيز از مواضع و عملکرد روسيه حمايت بي‌سابقه‌اي صورت گرفته است، آيا چنين رفتاري باعث نشده روسيه گستاخانه برخورد کرده و به تعهدات خود پايبند نباشد و در راه‌اندازي نيروگاه بوشهر، سامانه دفاعي اس-300 و ساير تعهدات خود در قبال ايران همچون نظام حقوقي درياي خزر تعلل کند؟

روسيه همانند هر کشور ديگر به دنبال منافع خود است که هيچ ترديدي در اين امر نيست. حتي به دنبال منافع حداکثري در رابطه با هر کشوري است. همان طور که ما نيز در رابطه با کشورهاي ديگر منافع ملي خود را دنبال مي‌کنيم. دو نکته را بايد در نظر داشت؛ بايد در روابط بين الملل بازي برد - برد تعريف کرد و افزايش اهرم‌ها در سياست خارجي عاملي است که به تأمين اين بازي کمک مي‌کند. بسياري از تحليل گران و کارشناسان روسيه به اين نکته اشاره دارند که ايران در روابط خود با روسيه بايد به شکلي عمل کند که اهرم‌هاي مختلفي در روابط دوجانبه، مسائل منطقه‌اي و بين المللي در اختيار داشته باشد. بخشي از اين موضوع به ساختار سياست خارجي ما باز مي‌گردد. نبايد شرايطي به وجود آيد که کشوري اين احساس را داشته باشد که ما مجبور به همکاري با آن کشور هستيم، افزايش اهرم‌ها و بهره گيري از آنها مي‌تواند به رفع اين فضا و عادي کردن آن کمک کند. به هر حال روسيه کشوري بزرگ در منطقه است و همکاري روسيه و ايران نه تنها به نفع دو کشور بوده بلکه مي‌تواند به حل و فصل مسائل بين المللي نيز کمک کند.

تابناک: ايران در روابط با روسيه تا چه‌اندازه منافع حداکثري خود را در نظر داشته و از روي اجبار به سوي اين کشور متمايل نشده است؟

روابط با روسيه تحت‌الشعاع مباحث آرماني ما در سياست خارجي بوده است. عده‌اي به دليل مخالفت با غرب، موافق اين روابط بوده و عده‌اي به دليل صدمه‌اي که اين رابطه به روابط ايران و غرب وارد مي‌کند، مخالف اين روابط بوده‌اند. نگاهي که در اين سو وجود دارد با نگاهي که در سوي ديگر وجود دارد، کاملاً متفاوت است. سياست خارجي روسيه به دنبال افزايش ارتقاء جايگاه بين المللي خود مي‌باشد که در اين بخش با ايران مشترک است، ديگر اينکه سياست خارجي روسيه سياستي عملگرا و منفعت گراست و اين ويژگي بارها از جانب مسئولين سياست خارجي روسيه بيان شده است.

شايد بخشي از ابهام در روابط ايران و روسيه ناشي از تفاوت تصورات در دو سوي اين رابطه باشد، در اين سو برخي، در روابط با روسيه بر اين تصورند که روسيه همان ابرقدرت زمان گذشته است و روسيه را در همان چارچوب تحليل جنگ سرد مي‌بينند، در حالي که اين گونه نيست. درست است که روسيه کشوري تأثير گذار در عرصه جهاني است اما در حال حاضر کشوري است با ظرفيت‌هاي محدود. گروهي نيز تمايل به گسترش روابط با غرب داشته و روسيه را کشوري عقب مانده و داراي مشکلات داخلي مي‌دانند، که اين نيز برداشت نادرستي است چرا که روسيه کشوري است که با استفاده از سياست انرژي وتدابير مختلف، جايگاه خود در عرصه جهاني را در طي يک دهه گذشته افزايش داده است. شايد بخشي از ابهام ناشي از برداشت‌هاي متفاوتي باشد که در روابط دو کشور شکل گرفته است؛ براي نمونه در ايران طي ده سال گذشته از روابط با روسيه تحت عنوان روابط استراتژيک ياد شده و از روسيه با عنوان شريک استراتژيک؛ در حالي که اين جمله تا به حال از جانب هيچ مقام و يا تحليل گر روس شنيده نشده است.

تابناک: در ذهن تاريخي ايرانيان خاطرات تلخي از روس‌ها ـ چون معاهدات گلستان و ترکمانچاي ـ به جاي مانده و اين کشور را غاصب بخشي از سرزمين ايران مي‌دانند و تجربه تلخ ديگر، تجاوز روسيه به خاک ايران در جنگ جهاني است. آيا شرايط حاضر باعث آن نشده که خاطرات تلخ گذشته تداعي شود و روسيه با از دست دادن متحد استراتژيک خود چه زياني خواهد ديد؟

با توجه به اهميت روابط دو کشور و ذهنيتي که در مردم ايران از روابط گذشته با روسيه وجود دارد و با نگاه به معادلات آينده بين المللي، از روسيه اين انتظار مي‌رود که هم در به نتيجه رساندن پروژه‌هاي موجود تسريع کند و اين اعتماد را ايجاد کند. روابط دو کشور بخش‌هايي حياتي دارد و براي تجديد اين اعتماد نياز است روسيه نيروگاه بوشهر را به سرعت به سرانجام رسانده، در تحويل سامانه اس ـ 300 که سامانه‌اي دفاعي است ترديد نکند، با توجه به اينکه قرارداد آن امضا شده و علاوه بر اين در بحث هسته‌اي جانب ايران و جناح مستقل را رها نکند و ضمن حفظ ارتباط با طرفين، از نفوذ خود براي حل و فصل مسالمت آميز موضوع بهره گيرد.

تابناک: با توجه به اينکه روسيه و غرب در مسائل اقتصادي خود به توافق رسيده‌اند، آيا انتظار مي‌رود چنين اراده‌اي از جانب روسيه وجود داشته باشد؟

ما اميدواريم. نه تنها اهميت روابط دو کشور، بلکه نگاه دقيق‌تر به معادلات آتي بين‌المللي اين نياز و ضرورت که روسيه در کنار ايران بماند را تداعي مي‌کند.