خیز ایران برای مواجهه با ال‌نینو

به گزارش تابناک؛ در ماه های اخیر، برخی کارشناسان هواشناسی و محیط ‌زیست از احتمال وقوع بارش‌های فراتر از نرمال در پاییز امسال، به‌ویژه در مناطق زاگرس و دامنه‌های جنوبی البرز، سخن گفته‌اند؛ موضوعی که درصورت تحقق می‌تواند احتمال آب‌گرفتگی، سیلاب، فرسایش خاک و زمین‌لغزش را افزایش دهد و بخش‌هایی مانند کشاورزی و زیرساخت‌های آبی کشور را با چالش مواجه کند.  

در این میان، یکی از عواملی که در تحلیل چشم‌انداز اقلیمی مورد توجه قرار گرفته، پدیده ال‌نینو است؛ پدیده‌ای که می‌تواند از طریق تغییر الگوهای دما و بارش، شرایط آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که وقوع ال‌نینو به‌تنهایی به معنای قطعی افزایش بارش در ایران نیست و باید آن را در کنار مجموعه‌ای از عوامل جوی و اقیانوسی مورد بررسی قرار داد.

ال‌نینو چیست و چه ارتباطی با بارش ایران دارد؟

جو زمین ساختاری به‌هم‌پیوسته دارد و ارتباط نزدیکی میان جو و آب‌های سطح زمین برقرار است؛ به‌گونه‌ای که تغییر در برخی عناصر اقلیمی مانند دما و فشار هوا در یک منطقه می‌تواند شرایط آب‌وهوایی مناطق دوردست را نیز تغییر دهد. این ارتباطات در علم اقلیم‌شناسی با عنوان الگوهای پیوند از دور شناخته می‌شوند.

یکی از مهم‌ترین این الگوها، ال‌نینو است؛ پدیده‌ای اقلیمی که در پی گرم‌شدن دوره‌ای و غیرعادی سطح آب‌های اقیانوس آرام در مناطق استوایی شکل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای دما و بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. 

پیامدهای ال‌نینو تنها به بارش محدود نمی‌شود. افزایش دمای هوا در دوره‌های گرم سال می‌تواند مصرف انرژی را افزایش دهد و تغییر در شرایط دمایی و بارشی نیز ممکن است بخش کشاورزی و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد. افزایش احتمال وقوع آتش‌سوزی در مراتع و جنگل‌ها در برخی مناطق نیز از دیگر پیامدهایی است که در ارتباط با تغییرات اقلیمی مورد توجه قرار می‌گیرد. 

بر اساس چشم‌انداز فصلی سازمان جهانی هواشناسی (WMO) و خروجی مدل‌های چندگانه اقلیمی، احتمال تداوم شرایط ال‌نینویی تا زمستان ۱۴۰۵ و اوایل ۱۴۰۶ مطرح شده است؛ شرایطی که در برخی مناطق جهان می‌تواند با تغییر مسیر سامانه‌های بارشی، افزایش رخدادهای بارشی حدی و تشدید مخاطرات هیدرومتئورولوژیک همراه باشد. 

با این حال، نمی‌توان از این شرایط نتیجه گرفت که تمام مناطق ایران الزاماً شاهد افزایش بارش خواهند بود. بررسی رفتار بارش کشور در دوره‌های گذشته نشان می‌دهد اگرچه میان ال‌نینو و افزایش بارش، به‌ویژه در غرب کشور، ارتباط قابل توجهی مشاهده شده است، اما سال‌هایی نیز وجود داشته که هم‌زمان با وقوع ال‌نینو، میزان بارش کشور کمتر از نرمال بوده است. 

بنابراین، ال‌نینو را باید یکی از عوامل اثرگذار بر شرایط اقلیمی دانست، نه تضمینی برای ترسالی. به بیان دیگر، آثار این پدیده می‌تواند در مناطق مختلف کشور متفاوت باشد و حتی در یک دوره زمانی، برخی مناطق با پربارشی و برخی دیگر با کم‌بارشی مواجه شوند. 

عیسی بزرگ زاده-سخنگوی صنعت آب کشور اخیرا با تأکید بر همین موضوع گفته است که در سال‌های گذشته و هم‌زمان با وقوع ال‌نینو، شرایط در همه مناطق کشور یکسان نبوده است؛ به‌طوری که در برخی مناطق جنوب‌غربی و حتی بعضی نواحی شمالی کشور پربارشی و سیلاب رخ داده، در حالی که شرایط در بخش‌های دیگری از کشور متفاوت بوده است. 

آمادگی برای سیلاب؛ مهم‌تر از پیش‌بینی قطعی ترسالی

با وجود عدم قطعیت در پیامدهای ال‌نینو، یکی از موضوعاتی که کارشناسان بر آن تأکید دارند، ضرورت آمادگی برای رخدادهای حدی و به‌ویژه سیلاب است. سخنگوی صنعت آب کشور در همین زمینه گفته است که باید از احتمال وقوع بارش‌های شدید، درس مهمی گرفت و آن، آمادگی برای وقوع سیلاب است.  

به گفته وی، وزارت نیرو در همین راستا نامه‌هایی را برای سازمان‌ها و مراکز مختلف ارسال و دستورالعمل‌های نحوه مواجهه با سیلاب را تهیه کرده است. در حوزه مدیریت بحران نیز دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت کشور، استانداری‌ها و شهرداری‌ها باید اقدامات لازم را انجام دهند.

بر این اساس، یکی از اقدامات مهم پیش از آغاز بارش‌های پاییزی، پاکسازی آبراهه‌های شهری و رفع موانع مسیر عبور آب است. شهرداری‌ها باید آبراهه‌های شهری را پاکسازی کنند تا در صورت وقوع بارش‌های شدید، جریان آب با مانع مواجه نشود و احتمال آب‌گرفتگی و خسارت کاهش یابد.

وزارت نیرو نیز با استفاده از سامانه‌های پایش، پیش‌بینی و هشدار، شرایط جوی و هیدرولوژیکی کشور را به‌صورت مستمر رصد می‌کند و متناسب با پیش‌بینی‌های موجود، مدیریت مخازن سدها، آمادگی در برابر سیلاب و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را به‌روزرسانی می‌کند.

از سوی دیگر، رخدادهای ال‌نینو در بسیاری از موارد با افزایش دمای میانگین جهانی همراه بوده‌اند و در برخی مناطق از جمله خاورمیانه می‌توانند احتمال وقوع دوره‌های گرم‌تر از معمول را افزایش دهند. افزایش دما نیز با بالا رفتن تبخیر و تعرق و در نتیجه افزایش نیاز آبی همراه است؛ بنابراین ممکن است بخشی از آثار مثبت احتمالی افزایش بارش را خنثی کند.

بر همین اساس، مدیریت منابع آب کشور نمی‌تواند تنها بر مبنای احتمال وقوع ال‌نینو تغییر کند. مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، آمادگی در برابر سیلاب، توسعه سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار و سازگاری با تغییر اقلیم همچنان باید در زمره محورهای اصلی مدیریت منابع آب کشور قرار داشته باشد.

در نهایت، آنچه از شرایط اقلیمی پیش‌رو می‌توان نتیجه گرفت، نه قطعی بودن ترسالی و نه حتمی بودن خشکسالی در همه نقاط کشور است؛ بلکه ضرورت آمادگی برای طیفی از سناریوهای احتمالی است. بنابراین، تقویت نظام هشدار سریع، آمادگی دستگاه‌های اجرایی و مدیریت هم‌زمان مخاطراتی مانند سیلاب، خشکسالی و موج گرما می‌تواند مهم‌تر از اتکا به یک پدیده اقلیمی برای پیش‌بینی وضعیت بارش کشور باشد.      
منبع: ایسنا