بازدید 15765

موج سوم بی‌سوادی در جامعه ایرانی

بی‌سواد نوع اول، نمی‌دانست چگونه بخواند و بنویسد، اما تا جایی که دلتان بخواهد شعر و داستان می‌دانست، مفاهیم اصیل ترانه‌ها، اشعار، داستان‌ها و اسطوره‌ها را درک کرده بود و سینه‌به‌سینه به فرزندانش متنقل می‌کرد.
کد خبر: ۵۲۳۹۱۲
تاریخ انتشار: ۲۲ مرداد ۱۳۹۴ - ۰۷:۵۲ 13 August 2015
رضا شجیع، استاد دانشگاه در شرق نوشت:

مادربزرگی داشتم که سواد خواندن و نوشتن نداشت، اما تا دلتان بخواهد شعر و داستان می‌دانست و پس از خواندن هرکدام، آنها را برای نوه‌هایش که یکی از آنها من بودم، تفسیر می‌کرد. روزی تصمیم گرفتم، دفتری سفید بردارم و اشعار مادربزرگ را یادداشت کنم. مادربزرگ می‌گفت و من می‌نوشتم. گویا برای هر جزئی از زندگی‌اش اشعار و روایت‌هایی در ذهن داشت که به کمک آنها رویدادها را تفسیر  و تصمیم‌گیری می‌کرد. آدم‌شناسی و حس ششمی که داشت، بی‌نظیر بود و یادم هست که همسایه‌ها او را «خانم مارپل» خطاب می‌کردند. چندی پیش وقتی خاطراتم را مرور می‌کردم و این مرور با خواندن کتاب «در ستایش بی‌سوادی» نوشته هانس ماگنوس انسنس برگر هم‌زمان شد؛ عمیقا در این اندیشه فرو رفتم که آیا با تعریف امروزی، واقعا مادربزرگم «بی‌سواد» بود؟ و آیا این درست است که به او برچسب بی‌سوادی بزنیم؟ و اینکه او و امثال او، باوجود اینکه نمی‌توانستند بخوانند و بنویسند چگونه به آن اندازه از قدرت تحلیل دست یافته بودند؟ آنچه در ادامه می‌خوانید تکاپوی من برای پاسخ به این سؤالات است.

هر وقت سخن از انسان بی‌سواد پیش می‌آید، خود او حضور ندارد. بی‌سواد آفتابی نمی‌شود و به نوشته‌های این‌چنینی هم اعتنایی ندارد و آن را به سکوت برگزار می‌کند. از این‌رو اجازه دهید دفاع از او را به عهده بگیرم، هرچند شخص بی‌سوادی چنین مأموریتی به من نداده باشد.
از هر سه نفر ساکن سیاره ما یک نفر بدون هنر خواندن و نوشتن روزگارش را سر می‌کند. مجموع این انسان‌ها حدود ٨٥٠ میلیون نفرند و شمار آنها نیز مسلما رو به افزایش است. این آماری حیرت‌آور و درعین‌حال گمراه‌کننده است؛ زیرا اگر فکر کنیم مردم بی‌بهره از سواد خواندن و نوشتن، عده‌ای اندک و قلیل هستند در تصوری باطل به‌سر برده‌ایم.

اما اجازه دهید، بیان کنم که چرا کسی مثل من به صرافت دفاع از بی‌سوادان افتاده است. مطلب بسیار روشن است؛ چراکه درست همین بی‌سوادان بودند که ادبیات را آفریدند. قالب‌های اولیه ادبی، از اسطوره گرفته تا وزن آهنگین ترانه‌های کودکانه، از قصه تا تصنیف و از دعا گرفته تا چیستان، همگی تاریخی کهن‌تر از خط و نوشتار دارند. بدون میراث شفاهی هرگز شعر و کتابی و البته شعوری پدید نمی‌آمد.

بی‌شک خواهید گفت نهضتی به نام روشنگری وجود داشته که معتقد است ملت خام و صغیر مورد استبداد و استثمار اقتصادی قرار گرفته و توان خواندن و نوشتن از جمله نعماتی است که راه مبارزه انسان برای ساخت زندگی بهتر را به او نشان می‌دهد.

در مقابل آنها، مخالفان روشنگری هم در طول دوران زندگی بشر کم نبوده‌اند. کسانی که معتقد بودند عادت مطالعه اگر به قیام و انقلاب نینجامد، همیشه ناراضی و طلبکار بار می‌آورد و این یعنی تولید آدم‌هایی که به هر اقدام دولت بدبین بوده و ارتباط دولت- ملت هیچ‌گاه آن‌طور که باید شکل نمی‌گیرد. بر همین اساس وحشت از روشنگری، گذشته طولانی‌تری نسبت به خود روشنگری داشته است.
باوجود آنچه گفته شد، اندیشمندان و کارگزاران به‌اصطلاح دلسوز فرهنگی ملت‌ها هم برای ریشه‌کن‌کردن بی‌سوادی از هیچ تلاشی کوتاهی نکردند و خواسته و ناخواسته این شعار سوسیال‌دموکرات «دانش یعنی قدرت» را سرلوحه کار خود قرار دادند. نهضت آموزش برای همه و مبارزه با بی‌سوادی روند چشمگیری را دنبال کرد و خلاصه آنکه به پیروزی قابل‌توجهی نیز دست یافت.
ممکن است این سخن کمی تلخ و بدبینانه باشد اما، اجازه دهید کمی از خرسندی شما در این لحظه کم کنم. هدفی که سوادآموزی به‌ویژه در غرب دنبال می‌کرد، هیچ ربطی به روشنگری نداشت.

انسان‌دوستان و حافظان فرهنگی که سنگ سواد را به سینه می‌زدند، تنها مباشران سرمایه‌داری بودند. امری که بی‌سوادان و به نظر آنان «نازل‌ترین طبقه اجتماعی» را رام و البته اندیشه شخصی آنها را نیز از صفحه ذهنشان پاک می‌کرد. اتفاقی که می‌افتاد این بود که علاوه بر نیروی عضلانی، امکان بهره‌کشی از مغزشان نیز فراهم می‌شد.

با ترویج فرهنگ مبارزه با بی‌سوادی، انگ یا برچسب «بی‌سواد» به پدیده‌ای تبدیل شد که از طریق آن می‌شد انسان‌ها را به شیوه جدیدی طبقه‌بندی و البته ماشین تبعیض را هم به نوع دیگری روشن کرد. چنین شد که دیگر معیار برتری ثروتمندان بر فقرا دیگر پول و ثروت نبود و اینکه از آن پس فقرا به بی‌سوادی محض (آنچه واقعا نبودند) نیز متهم شدند. برای درک بهتر موضوع، آنچه آنها بودند را «بی‌سواد نوع اول» نام‌گذاری کرده‌ام.

بی‌سواد نوع اول


بی‌سواد نوع اول، نمی‌دانست چگونه بخواند و بنویسد، اما تا جایی که دلتان بخواهد شعر و داستان می‌دانست، مفاهیم اصیل ترانه‌ها، اشعار، داستان‌ها و اسطوره‌ها را درک کرده بود و سینه‌به‌سینه به فرزندانش متنقل می‌کرد. ادبیات شفاهی چونان دانشگاهی بود که پیچیده‌ترین مفاهیم اجتماعی از زبان اسطوره در پوست و خون مردم رسوخ می‌کرد و آنها را باوجود سختی‌ها و مشکلات زندگی به تفکر وامی‌داشت. آدم‌شناسی و توان تفسیر رویدادهای زندگی روزمره از مهم‌ترین توانمندی‌های بی‌سواد نوع اول بود. در یک کلام؛ بی‌سواد نوع اول دارای قدرت تحلیل بالا اما تجزیه پایین بود.  

بی‌سواد نوع دوم


از خوش‌شانسی بی‌سواد نوع دوم اینکه خودش خبر ندارد بی‌سواد نسل دوم است. خود را صاحب دانش و معلومات می‌داند زیرا می‌تواند کاتالوگ انواع کالاها را با دقت بخواند و رقم اسکناس‌ها را با خرسندی مرور کند. این نوع از بی‌سواد، محصول دوره‌ای جدید از پیشرفت صنعت است. دوره‌ای که دیگر دغدغه «تولید» نیست، «مصرف» هم نیست، بلکه «فروش» است. مهم‌ترین نیاز این اقتصاد، مصرف‌کننده تحصیل‌کرده با توان خواندن است. در اینجاست که به‌نظر انسنس برگر، «تلویزیون»، رسانه آرمانی بی‌سواد نسل دوم به یاری سرمایه‌داری می‌شتابد. رسانه‌ای که می‌تواند به قول پستمن، مسائل اجتماعی را در حد برنامه‌های نمایشی تنزل دهد و هدایت ملت را به دست سرگرمی و ابتذال بسپارد و ادبیات، مهم‌ترین قربانی این تغییر رویکرد است. «مسابقه ثانیه‌ها» یکی از نمایش‌های درست و دقیق وضعیت بی‌سوادی نوع دوم در جامعه ایرانی است. بی‌سوادی که قدرت تحلیل بی‌سواد نوع اول را از دست داده و البته چیزی به قدرت تجزیه او نیز اضافه نشده است. در یک کلام، بی‌سواد نوع دوم هم‌زمان دارای قدرت تحلیل پایین و تجزیه پایین است.        
 
بی‌سواد نوع سوم


کاش ماجرا در همان بی‌سوادی نوع دوم تمام می‌شد، موج سوم و ظهور فناوری‌های جدید، منجر به ظهور «بی‌سواد نوع سوم» شد. دانشگاه‌ها که اتفاقا خودشان به عنوان آنتی‌تز سوادآموزی سطحی در جهت ترویج تخصص‌گرایی و مبارزه با بی‌سوادی نوع دوم ایجاد شدند، در اثر سیاست‌های نادرست و کمی‌گرایی افراطی، خودشان (البته نه در همه‌جا و نه در همه رشته‌ها) به کارخانه‌های تولید بی‌سواد نسل سوم بدل شدند. کسانی که حالا اسم متخصص را یدک کشیده و در یک حوزه دانشی دارای توان تولید مقالات پژوهشی آنچنانی هستند، اما همچنان در تحلیل مسائل عمیق اجتماعی ناتوان بوده و امکان رهایی از دست زنجیره مشکلات و چالش‌های اطراف خود و حل مشکلات جامعه خود را ندارند. به‌طورکلی، بی‌سواد نوع سوم، باوجود برخورداری از تجزیه بالا، همچنان از تحلیل پایین برخوردار است و باوجود کمیت‌گرایی پیشرفته، متأسفانه با کیفیت غریبه است. 
         
جمع‌بندی


اگر شما این مطلب را خوانده‌اید، پس باید خوشحال باشید که حداقل بی‌سواد نوع اول نیستید. و البته اینکه کسی از بی‌سوادی نوع دوم یا سوم خودش خبر داشته باشد، کمی دور از ذهن است. امروز چه بخواهید و چه نخواهید، موج سوم بی‌سوادی، جامعه را تهدید می‌کند. اینکه بگویم باید کسی به فکر بیفتد و چراغ را برای بقیه روشن کند کمی آرمانی است. شما را نمی‌دانم، خودم به روزی می‌اندیشم که با مدرک دکترا در کلاس‌های نهضت سوادآموزی ثبت‌نام کرده‌ام. آن روز خیلی هم دور نیست.          

تور تابستان ۱۴۰۳
تبلیغات تابناک
اشتراک گذاری
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: ۰
در انتظار بررسی: ۲۷
انتشار یافته: ۲۰
ali bood ostad
آنکس که نداند، و نداند که نداند....
در جهل مرکب ابدالدهر بماند
عالی بود عالی
تکان دهنده بود. مرسی تابناک
مرسی
من اسم ترکیبی هر سه گروه رو با هم گذاشتم بیسوادی نهادینه شده [ در جامعه ایرانی]
بیسوادن، به بیسوادیشون افتخار هم میکنن
هنوز هم بودجه ی هنگفتی صرف مبارزه با بیسوادی نوع اول میشود نوع 2و3 که حالا حالا وقت نیاز دارد
بسیار مطلب خوبی است. متشکرم.
مرحبا ، این از بزرگترین تهدیدات آینده کشور ماست ، سالهاست که تعلیم و تربیت در مدارس رها شده است و معلمان به این خاطر معلمند که حقوق بگیرند و دانش آموزان هم ثروت را بر علم ترجیح می دهند ....
عالي بود اميدواريم ارزش ها در جامعه تغيير كنه تا باسوادتر شويم
سلام

با نهایت احترام باید عرض کنم شما با خاطرات مادربزرگتان یک مقاله مینویسید و بنده هم که دانشجوی دکتری ریاضیات هستم 2 سال تو سر و کله ی خودم میزنم ده ها کتاب و صدها مقاله میخوانم و ساعت ها مطالعه میکنم تا یک مقاله ای نوشته باشم. پس بیسواد نوع چهارم هم داریم دوست عزیز.
مردم بی سواد یعنی کسانی که از زبان و فرهنگ و آداب بیگانه هستند و بجای کابرد واژه های خودی همچون مستأصلین از واژه های بعصاً نامفهوم بیگانه استفاده می کنند. بی سوادان کسانی هستند که حتی یکبار زحمت بازبینی متن نوشته شده توسط خودشان را به خود نمی دهند.
بی سوادان کسانی هستند که با وجود داشتن تخصص یا محفوظات هنوز قدرت درک مسائل ساده اعتقادی یا اجتماعی را ندارند.
و بالاخره بی سواد کسی است که فقط از زیر قرآن رد می شود ولی یکبار آنرا درست و با علاقه نخوانده است.
واقعا افرین تابناک بعد از ده سال خواندنت بالاخره یع تحلیل واقعا درخشان و عالی دیدم دست نویسنده درد نکنه...بله جامعه ما پر شده از بی سواد نوع سوم بی سواد مدرک گرا استا دانشگاه استادی که جز حوزه ی کاری خودش هیچی بلد نیست و تک بعدی و علاقه ام نداره یاد بگیره چون برای کلاس و حقوق تحصیل کردعه وعلاقه ای به فهم و دانش نداشته...استادی که حتی در ح.زه ی تدریس خودش چندتا موضوع کار میکنه و بلد نیست غیر ازون چند موضوع وارد موضوع دیگه ای بشه فقط چند تا از موضوعات پیان نامه هارو نگاه کنید جامعه ای که وضع فروش کتاب خواندن کتاب این باشه توش بوی الرحمان فرهنگ واخلاق توش میاد...
بخدا قسم راست ميگه من با ده ها متخصص سر و كار دارم كه همشون بي سوادن و قدرت درك و تحليلشون پايينه
بعد از مدتها یه مطلب فوق العاده زیبا. آفرین
با دیدگاهی دیگه مطلب رو شروع کردم و با دیدی دیگه تموم شد....
کلیت تحلیل جالب بود
بنظر بنده چند نکته را نباید قاطی کرد.
اولا یک دکترای فیزیک، مکانیک پزشکی و ... صرفا دارای تخصص در ان حوزه است، جامعه و خود فرد نباید توهم تخصص در مسایل جامعه،سیاست، تجارت و ... را برای این افراد ایجاد کند.
ثانیا تخصص گرایی چندان هم بد نیست، تخصص در یک حوزه و مطالعه در حوزه های مطلوب و مورد علاقه بنظر من منفی نیست بلکه انچه منفی است خصلت ما ایرانیهاست که با کمترین مطالعه و تخصص خودمان را در جمیع علوم صاحب نظر میدانیم
ثالثا انچه نویسنده بدرستی بدان اشاره کرده است کاهش قدرت تحلیل یا به عبارت بهتر کاهش حوصله و پشتکار تحلیل در تحصیلکردگان و کلیت جوامع بشری است و ربطی به ایران و بقیه ندارد. علت اصلی این پدیده سرعت بسیار زیاد پیشرفت، افزایش سرسام اور پایگاههای داده و اطلاعات و متاسفانه کمی گرایی در عوض کیفیت گرایی است.
فرمودید "کسانی که حالا اسم متخصص را یدک کشیده و در یک حوزه دانشی دارای توان تولید مقالات پژوهشی آنچنانی هستند، اما همچنان در تحلیل مسائل عمیق اجتماعی ناتوان بوده و امکان رهایی از دست زنجیره مشکلات و چالش‌های اطراف خود و حل مشکلات جامعه خود را ندارند"
این نظر شما نوع دیگری از بیسوادی هست، بیسوادی نوع چهارم. چرا انتظار دارید کسی که در حوزه مهندسی یا پزشکی تخصص داره باید در حوزه علوم اجتماعی هم بتونه نظر بده و به قول شما مشکلات این حوزه رو هم حل کنه. یکی از مشکلات همین هست که کسی به عنوان آدم باسواد تلقی میشه که در مورد همه چیز صحبت کنه. این مشکل یکی از ویژگیهای مردم کشورهای جهان سوم به خصوص خاورمیانه هست
در قرن بیست و یک توی ایران با وجود این همه ثروت بی سوادی داره رشد می کنه بعد شما دارید دفاع می کنید که بی سوادی تازه خیلی خوب هم هست
به نوبه خودم از تابناک و بخصوص بخش اجتماعی آن تشکر میکنم، بهتون خسته نباشی میگم و براتون آرزوی توفیق و بهروزی روزافزون دارم.
عالی بود بسیار عالی بود
احسنت بجای طرح مباحثی نظیر نقش خرما و غوره در تعین جنسیت به این مباحث بپردازید میتوانید تست هم مطرح کنید با کمک جامعه شناسان طراحی ازمون سواد دو و سه را برگزار کنید
برچسب منتخب
# حمله به کنسولگری ایران در سوریه # جهش تولید با مشارکت مردم # اسرائیل # حمله ایران به اسرائیل
آخرین اخبار