تحریم ایران یا حرکت به سمت فروپاشی اوپک؟

سرویس اقتصادی ـ تحریم ایران بیش از اینکه به زیان ایران باشد، حرکتی به سمت فروپاشی و اختلافات بیشتر در سازمان نفتی اوپک است.

به گزارش «تابناک» سازمان کشورهای صادر کننده نفت، از آغاز پیدایش تاکنون همواره مورد خشم و غضب کشورهای غربی مصرف‌کننده طلای سیاه بوده است. غرب تاکنون تلاش فراوانی برای تسلط بر تولید نفت کرده است که مثالی از آن، جنگ بسیار پرهزینه عراق بود.

اوپک شامل دوازده کشور از سه قاره جهان یعنی ایران، عربستان، کویت، ونزوئلا، عراق، قطر، الجزایر، اکوادور، لیبی، امارات متحده عربی، نیجریه و آنگولا می‌شود که در پایان سال 2010، مجموعا 79 درصد از ذخایر اثبات شده نفت خام و نزدیک 44 درصد از تولید جهان را در اختیار داشتند.

در دهه 1970 صادركنندگان نفت و به ويژه اعضاي اوپك با تعيين قيمت نفت تلاش كردند تا از آن به عنوان ابزار سياست خارجي و به عنوان اسلحه اي در مقابل كشورهاي صنعتي استفاده كنند. مهمترين مورد استفاده از اسلحه نفت در سال 1973 بود كه كشورهاي عربي عضو اوپك، تحريم نفتي را آغاز كردند و نخستين شوك نفتي را موجب شدند.

در مقابل، آژانس بين‌المللي انرژي توسط ايالات متحده پايه گذاري شد که هدف اصلي آن، ايجاد سازوكاري براي خنثي سازي استفاده از نفت به عنوان اسلحه بود. سياست عمده آژانس بين‌المللي انرژي مبني بر صرفه‌جويي، موجب كاهش تقاضاي اعضاي آژانس شد.

سیاست اعمال ماليات بر نفت توسط کشورهای غربی نیز دو پيامد داشته است؛ یعنی كاهش و یا ثابت ماندن تقاضا براي نفت و دوم قرار گرفتن بار تعديل يا تطبيق نسبت به نوسانات قيمت نفت دوباره بر دوش توليد كننده‌هاي اوپك.
به این ترتیب، از دهه 1970 به بعد، توليد نفت اوپك به نسبت ميزان ذخاير اعضا كاهش پيدا كرد كه دلايل اين امر در دو بخش بیرون و درون اوپک به این شرح است:

بیرون از اوپک

1 ـ صرفه جويي در مصرف نفت و جايگزيني نفت با دیگر منابع انرژي،
2 ـ افزايش اكتشافات نفتي در كشورهاي بيرون از اوپك،
3 ـ كاهش هزينه‌هاي توليد و استخراج نفت به علت پيشرفت‌هاي تكنولوژيك در مناطقي كه پیشتر استخراج نفت، توجيه اقتصادي نداشت،
4 ـ و ذخيره سازي استراتژيك نفت.

دلايل دروني كاهش دهنده قدرت اوپك نيز به صورت زير قابل بررسي است:

1 ـ رعايت نکردن سهميه‌هاي ملي توليد نفت با هدف به دست آوردن درآمد بیشتر،
2 ـ ضعف تكنولوژي و در نتيجه وابستگي تكنولوژيک،
3 ـ و مشكلات ساختاري سياسي و تنش در مناسبات اعضا (برای نمونه، مناسبات ایران و عربستان و یا عراق و کویت پیش از حمله صدام به کویت).

از آغاز تشكيل اوپك تاكنون دو ديدگاه پيرامون ميزان توليد نفت وجود داشته است:

نخست: كه در رأس آن عربستان بوده و بر این باور است که اوپك مي‌تواند با افزايش توليد نفت اولاً درصد بيشتري از توليد نفت در بازار جهاني را داشته باشد و قدرت خود را به توليد نفت بيشتر و دوم آن که با پايين نگه داشتن بهای نفت، از گرايش كشورهاي مصرف‌كننده به انرژي‌هاي جديد و جايگزين جلوگيري کند.
این باور دارای یک ریشه سیاسی نیز هست و آن این که حکومت عربستان سعودی برای بقای خود، همواره تلاش کرده است که به غرب اطمینان دهد، جریان نفت به سوی غرب را تضمین خواهد کرد.

دوم: در مقابل، ديدگاه ديگري هست كه كشورهايي چون ايران از آن پشتيباني مي‌كنند و خواهان تنظيم عرضه نفت با تقاضا و حتي در صورت لزوم، كاهش توليد و بالا نگه داشتن بهای نفت است.

تحریم‌ها علیه کشورهای نفتی چگونه اوپک را تضعیف می‌کند؟

غرب برای چیرگی بر بازار نفت، از ابزارهای گوناگونی بهره برده که یکی از پرهزینه‌ترین آنها حمله به عراق بوده است؛ افزون بر این که مسأله نفت، یکی از عوامل بسیار مهم در رخدادهای سال پیش لیبی و سرنگونی معمر قذافی به شمار می‌رود.

همچنین هنگامی که آمریکا، تحریم‌هایی را علیه شرکت ملی نفت ونزوئلا اعمال کرد، «رافائل رامیرز»، وزیر نفت ونزوئلا اعلام کرد که «سیاست‌های تحریمی آمریکا علیه شرکت نفت دولتی ونزوئلا، نه تنها حمله به این کشور، بلکه حمله به اوپک است... مشکل اینجاست که آمریکا همه نفت ما را می‌خواهد. آمریکا به چندین عضو اوپک حمله کرده است، زیرا نیازمند کنترل ذخایر نفت جهانی است. امپریالیسم جهانی به عراق هجوم برده و ایران را در محاصره قرار داده است، لیبی را بمباران می‌کند و ونزوئلا را در فشار می‌گذارد».

رویترز در گزارشی خبر داده است، گویا به ‌رغم تحریم نفت ایران از سوی اروپا، جهان در تابستان آینده دارای نفت بیشتری باشد و هر چند کشورها و پالایشگاه‌های اروپایی باید به دلیل جایگزینی نفت ایران هزینه بپردازند، این کار با همه مشکل بودن، عملی است.

بنا بر این گزارش، نزدیک به یک میلیون بشکه نفت، بیشتر ناشی از تولید بیشتر عربستان و ادامه روند بازسازی صنعت نفت در عراق و لیبی، باعث خواهد شد که خلأ نفت ایران از حیث میزان بشکه‌های نفتی که به اروپا می‌رسد، احساس نشود، اما در مقطع کنونی، بازنده بزرگ، پالایشگاه‌های اروپایی هستند که فرصت کمی برای تغییر خوراک خود دارند و از فشار شدید بدهی‌ها رنج می‌برند.

این در حالی است که ایران، همان گونه که رئیس شرکت توتال هم اعتراف کرده است، در بدترین شرایط، می‌تواند نفت خود را با تخفیف بسیار کمی در بازارهای آسیایی به فروش برساند.

نتیجه نهایی این خواهد بود که عرضه نفت، نخست به بازارهای آسیایی و پس از آن به کل بازار جهانی افزایش می‌یابد و در نتیجه، بهای نفت کاهش خواهد یافت. چنین انتظاراتی باعث شده است که قیمت نفت برنت در قراردادهای آتی رو به کاهش بگذارد.

«دیوید وچ»، رئیس بنگاه مشاوره انرژی JBC در وین (مقر اوپک) گفته است که اثرات ناشی از تغییر چشم‌انداز عرضه و تقاضا به دلیل نگرانی‌های ژئوپلتیک مبهم است، ولی منطقی است که بپنداریم، نتیجه واقعی تحریم ایران از سوی اروپا، افزایش عرضه نفت به بازار خواهد بود.